درس‌های فرهنگ‌ساز عاشورایی (1)
امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، اصلی مترقی برای پیشرفت جامعه‌ی اسلامی

امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، اصل مهمی است که ریشه در اصل همه‌جانبه و گسترده‌ی نظارت و راهنمایی همگانی دارد. این اصل که هدف اصلی قیام امام حسین (ع) بوده است، از ظرفیت عظیم و والایی برای پیشرفت جامعه برخوردار است؛ زنده نگه داشتن، فرهنگ‌سازی و ترویج این اصل همراه با سوگواری برای آن امام بزرگوار و زنده نگه داشتن پیام عاشورا، عاملی مهم در جهت تحقق آرمان‌ها و اهداف جامعه‌ی اسلامی محسوب می‌شود.

گروه فرهنگی و اجتماعی برهان/ محسن اخباری؛ تکامل و پیشرفت هر فرد در جامعه­ای شکل می‌گیرد که در آن اجتماع انسان‌ها و روابط و مناسبات میان آنان به‌شکلی برقرار شده باشد که بتواند زمینه‌ی مناسب زندگی جمعی سالم و در نتیجه پیشرفت و ارتقای فردی و اجتماعی هر فرد را در عرصه‌های مختلف فراهم سازد. به همین دلیل، قوانین و هنجارهای اخلاقی و اجتماعی شکل‌گرفته و پذیرفته‌شده در هر جامعه­ای از لوازم حفظ نظم و تکامل و پیشرفت فردی و اجتماعی تک‌تک افراد آن جامعه محسوب می‌شوند. به همین دلیل، اسلام نیز به‌عنوان دین خاتم، به ابعاد گوناگون وجودی انسان در ساحت­های فردی و اجتماعی توجه خاص نموده و با وضع قوانین و مقررات خاص و تکامل‌بخش که به تمامی ابعاد زندگی بشر توجه داشته، در پی آن است که سعادت دنیوی و اخروی انسان مسلمان را محقق نماید. در این راستا، ائمه‌ی معصومین (ع) نیز به‌عنوان امامان و پیشوایان دین که احکام الهی را ابلاغ و اجرا می­نمایند، در رفتار، گفتار و منش خود به این اصول توجه خاص نموده و همواره به آن توصیه نموده­اند؛ چراکه با توجه به مبانی اسلامی بهترین راهکار برای تحقق جامعه‌ی انسانی سعادتمند و پیشرفته، در عرصه­های مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی سلوک برطبق دستورات دین اسلام به‌عنوان کامل‌ترین دین الهی و پیاده‌سازی فرامین آن در سطح جامعه است.
 
در این‌خصوص بهترین راهکار برای ترویج فرامین سعادت‌بخش از دیدگاه اسلام، عمل به اصول مهمی چون اصل مترقی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر است که موجب می­شود هر فرد مسلمان ابتدا خود را به فرامین الهی مقید بداند و به آن عمل کند و در مرحله‌ی بعد نسبت‌به دیگران نیز احساس وظیفه نماید و آنان را از اعمال غیرشرعی و الهی بازدارد و یا آنان را به اعمال نیکو و سعادت‌بخش توصیه نماید. ضرورت عمل به این اصل تا حدی است که امام حسین (ع) در وصیت خود به برادرشان محمدبن‌حنفیه هدف از قیام علیه حکومت ظلم و جور بنی‌امیه را چنین اعلان می­نمایند: «قیام من برمبناى تمایلات نفسانى نیست، من به‌منظور طغیان و فساد و تباهى و ستم خروج نمى‌کنم، بلکه انگیزه­ام اصلاح امت جدم رسول خداست و مقصود و منظورم امربه‌معروف و نهى‌ازمنکر است.»[1]
 
هدفی که از زبان ائمه‌ی معصومین در زیارت‌نامه‌های مختلف منقول از آن حضرات خطاب به امام حسین (ع) و برای تأکید بر این هدف والای ایشان به تعابیر مختلف بیان شده است: «اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَقَمْتَ الْصَّلوهَ وَ آتَیْتَ الزَّکوهَ وَ اَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ...» چراکه آن امام شهید شرایط جامعه را به‌گونه­ای دیدند که اگر با تمسک به این اصل اساسی دین اسلام، قیام نکنند و در این راه جان و مال و خانواده خود را نثار نکنند، نه‌تنها جامعه‌ی اسلامی پیشرفتی را نخواهد داشت، بلکه دچار انحراف از مسیر اصلی و هدایت­بخش خود و نابودی مطلق خواهد شد. چراکه در آن زمان حاکمی به‌تمامه فاسد یعنی یزید بر مصدر خلافت نشسته بود که نه‌تنها به دستورات شریعت عمل نمی­کرد، بلکه به‌دنبال آن بود که منکر را معروف و معروف را منکر نماید. ظهور این امر تا حدی بود که امام حسین (ع) از ابتدای حرکت خود به‌سمت کوفه در مکان‌های مختلف به این مسئله تصریح می­نمودند، چنان‌که اولین‌بار در سخنان خود در منزل ذى‌حسم و برخورد با حر‌بن‌یزید ریاحی و سپاهیانش فرمودند:
 
«مگر نمى‌بینید که به حق عمل نمى­شود و از باطل جلوگیرى نمى­شود، در چنین وضعى جا دارد که شخص باایمان (از جان خود گذشته) مشتاق دیدار پروردگار باشد. در چنین محیط ذلت­بار و آلوده‌اى، مرگ را جز سعادت و زندگى با ستمگران را جز رنج و آزردگى و ملال نمى‌دانم.»[2]
 
ازاین‌رو مهم‌ترین درس قیام امام حسین (ع) برای «پیشرفت و تکامل» جامعه‌ی اسلامی را باید احیا و عمل به اصل مهم امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر دانست. چراکه در جامعه‌ی امروز که دشمنان اسلام سعی دارند با به‌کارگیری انواع ابزارهای رسانه­ای و شیوه­های مختلف تبلیغی ارزش­های حقیقی و سعادت­بخش اسلامی را، ضدارزش نشان دهند و ارزش­های جامعه‌ی مدرن و لیبرال غرب که اهداف سلطه‌طلبانه‌ی آنان را محقق می‌نماید را به‌عنوان ارزش­های واقعی ترویج نمایند، بهترین شیوه‌ی بازدارنده‌ی عمل به اصل حیات‌بخش و مترقی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر است. در حقیقت این اصل مهم ریشه در اصل عمومی­تر «نظارت همگانی و عمومی» و احساس وظیفه‌ی هر فرد نسبت‌به سرنوشت خود و جامعه دارد. برای ترویج این اصل مهم و با توجه به ظرفیت فرهنگ­سازی عظیم و همه‌جانبه­ای که شهادت امام حسین (ع) در جامعه‌ی شیعی از دیرباز تاکنون ایجاد نموده است و همه‌ساله با فرارسیدن ماه محرم و از طریق اقامه‌ی عزا و برپایی مجالس سوگواری برای آن امام شهید زنده نگه داشته می­شود، می‌توان عمل به این اصل را ترویج نموده و آن را بیشتر و بهتر فرهنگ­سازی نمود تا پیشرفت همه‌جانبه و همگانی عملی شود و با عمل به این اصل، ارزش‌های اسلامی نهادینه‌ شده و توسعه یابد.*
 
 پی نوشت ها:

[1]. ر.ک: خوارزمی، محمدبن‌احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، قم، انوار الهدی، 1423ق.
[2]. حرانی، حسن‌بـن‌على‌بـن‌شعبـه، تحف‌العقول عن آل‌الرسول صلی‌الله‌علیهم، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، 1363ش، ص245.
 
*گروه فرهنگی و اجتماعی برهان/انتهای متن/