تجدید مطلع در حوزه‌ی کتاب (1)؛
چرا مقام معظم رهبری خواهان تجدید مطلع در حوزه‌ی کتاب هستند؟

مقام معظم رهبری: «... در مسأله‌ى کتاب و کتاب‌خوانى و کتاب خوب و کتاب مفید و کتاب سالم؛ یک حرکتى را همه‌ى مسؤولان در کشور آغاز کنند؛ از آن‌هایى که برنامه‌ریزى می‌کنند، تا آن‌هایى که تولید می‌کنند، تا آن‌هایى که تبلیغ می‌کنند، تا مخاطبان کتاب، جوان‌ها و غیر جوان‌ها که کتاب را می‌خوانند، یک نگاه جدیدى داشته باشیم»

گروه فرهنگی - اجتماعی اندیشکده برهان/محمد سرشار؛ در 29 تیر ماه 1390، نخستین دیدار کتابداران و مسؤولان نهاد کتابخانههای عمومی کشور با رهبر معظم انقلاب برگزار گردید. در ابتدای این دیدار، «سیدمحمد حسینی»، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با ارایهی آمارهایی از وضعیت انتشار کتاب در جمهوری اسلامی ایران، کوشید تا گزارشی را از وضعیت مطلوب کتاب ارایه نماید، اما این گزارش، با واکنش مقام معظم رهبری مواجه گردید و ایشان فرمودند: «ما در کشورمان، در جامعهى خودمان، از واقعیتى که در این زمینه وجود دارد، راضى نیستیم. بله، درست است؛ امروز حجم کتابهایى که تولید میشود، با گذشته خیلى تفاوت کرده است؛ گاهى چند برابر کتاب منتشر میشود یا تیراژ کتابها بالا میرود؛ لیکن این کافى نیست؛ اینها براى کشور ما خیلى کم است[2]»
 
ایشان در فرازهای پایانی بیانات خویش، فرمودند: «من از این اجتماعى که امروز هست، میخواهم این استفاده را بکنم که یک تجدید مطلعى بشود در مسألهى کتاب و کتابخوانى و کتاب خوب و کتاب مفید و کتاب سالم؛ یک حرکتى را همهى مسؤولان در کشور آغاز کنند؛ از آنهایى که برنامهریزى میکنند، تا آنهایى که تولید میکنند، تا آنهایى که تبلیغ میکنند، تا مخاطبان کتاب، جوانها و غیر جوانها که کتاب را میخوانند، یک نگاه جدیدى داشته باشیم[3]»
 
ابراز نارضایتی رهبر معظم انقلاب اسلامی از وضعیت کتاب در جمهوری اسلامی ایران، بهانهای برای این نوشتار است تا با بازنگری جز به جز در این حوزه، گامی به سوی «تجدید مطلع در حوزهی کتاب» برداشته شود. در هر بخش از این مقاله، ابتدا وضعیت حوزهی کتاب از نگاه شاخصهای رسمی، پژوهشها و مطالعات علمی موجود، بررسی خواهد شد و سپس براساس نگاه مقام معظم رهبری و دغدغهی ایشان در آن بخش، فاصلهی وضعیت کنونی تا وضعیت مطلوب، سنجیده خواهد شد و به تناسب بضاعت کم نویسنده، کوشیده میشود راهکارهای لازم برای رسیدن به وضعیت مطلوب، بیان شود. در نخستین بخش این مقاله، کارنامه و جایگاه جهانی جمهوری اسلامی ایران براساس شاخصهای رسمی ملی و جهانی توسعه در حوزهی نشر کتاب، مورد بررسی قرار گرفته است.
 
* شاخصهای توسعه در حوزهی نشر کتاب
 
برای سنجش میزان پیشرفت یا موفقیت هر برنامه، فعالیت و اقدامی، باید شاخصهایی کمّی یا کیفی طراحی شود. سنجش این شاخصها در بازههای زمانی و مقایسهی آنها، گزارشی از وضعیت مسألهی مورد سنجش را ارایه میدهد. در حوزهی نشر کتاب، شاخصهایی جهانی و ملی وجود دارد که نمایشگر میزان توسعه در این حوزه، هستند:
 
1ـ شاخص جهانی توسعهی نشر کتاب: یونسکو به عنوان بازوی علمی، فرهنگی و آموزشی سازمان ملل متحد، شاخص «تعداد عنوان کتابهای چاپ شده در یک سال» را برای سنجش میزان توسعهی کشورها در حوزهی نشر کتاب اعلام کرده است. براساس تعریف سال 1985م. یونسکو، «کتاب یک نشریهی غیرادواری و چاپ شده است که دارای حداقل 49 صفحهی منحصر به صفحههای جلد است که در کشور چاپشده و در دسترس همگان قرار گرفته باشد.»[4]
 
2ـ شاخص ملی توسعهی نشر کتاب: مرکز آمار ایران، مرجع رسمی ارایهی آمار در جمهوری اسلامی ایران است. این مرکز در حوزهی کتاب، همان شاخص یونسکو را به عنوان شاخص توسعهی نشر کتاب پذیرفته است. براساس تعریف این مرکز، «کتاب، نشریهای غیرادواری و چاپ شده است که حداقل ٤٨ صفحه داشته و دارای جلد باشد.»[5][6]نامهها، قالب «کتاب» تعریف نشده است و به همین دلیل، اداره کل کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به کتابهای کمتر از 48 صفحه یا چاپ شده در خارج ایران و یا فاقد دسترسی عمومی، نیز مجوز انتشار میدهد. این نکته باعث گردیده که در آمار ارایه شده از سوی خانهی کتاب، کتابهای کمتر از 48 صفحه، کتابهای چاپ شده در خارج ایران و کتابهای فاقد دسترسی عمومی، مورد شمارش قرار گیرند.
 
اما تمامی فعالیت آن، زیر نظر معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. متأسفانه در قوانین و آیینمرکز آمار ایران، اطلاعات مربوط به تعداد عناوین چاپ شده در یک سال را، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت میکند و مرجع ارایهی این آمار، «خانهی کتاب» است. مؤسسهی خانهی کتاب خود را «یک مؤسسهی غیرانتفاعی و غیردولتی» اعلام میکند
 
* وضعیت توسعهی نشر کتاب در ایران براساس شاخصهای فعلی
 
اطلاعات خانهی کتاب ایران دربارهی وضعیت توسعهی نشر کتاب در ایران، از سال 1373ه.ش. در دسترس است. (جدول شمارهی 1)
 
 
جدول شمارهی 1 ـ تعداد سالانهی عنوان کتابهای چاپ شده در ایران (1373تا1389)
 
 
سال
تعداد عناوین
73
10272
74
11974
75
14386
76
15509
77
17418
78
21393
79
24794
80
32360
81
36112
82
37564
83
41497
84
51510
85
53452
86
55848
87
55554
88
60646
89
64606
 
 
براساس این دادهها، در 16 سال گذشته به جز سال 1387، تعداد عنوان کتابهای چاپ شده در یک سال، روندی رو به رشد داشته و از 272/10 عنوان در سال 73، با رشد خیره کنندهی 629 درصدی، به 606/64 عنوان در سال 89، رسیده است. (نمودار شمارهی 1)
 
 
 
 
* جایگاه ایران در جهان از نظر توسعهی نشر کتاب براساس شاخصهای فعلی
 
مرجع رسمی اعلام میزان توسعهی کشورها در حوزهی کتاب، یونسکو است. متأسفانه یونسکو آمار خود در حوزهی توسعهی کتاب را از سال 1999م. به روز نکرده است و آمار سال 1999م. نیز، آماری ناقص است. اما بررسی آمار یونسکو در بازهی سالهای 1995 تا 1998م. نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران، رتبهای بین 15 تا 21 را در جهان به خود اختصاص داده است. به دلیل محاسبهی کتابهای دولتی و کتابهای کودک در سالهای 95 و 96 در آمار ایران، همچنین ارایه نکردن آمار از سوی کشورهای آمریکا، کره، روسیه و ژاپن در سالهای 97 و 98، رتبهی واقعی ایران، چیزی متفاوت از وضعیتی است که در نگاه اول، مشاهده میشود. براساس جدول شمارهی 2، در سال 1995م. ایران با 031/13 عنوان کتاب، رتبهی 13 جهان را از آن خود کرده است. این در حالی است که اول، کشورهای ژاپن و چین به عنوان رقیبان بالفعل ایران، آمار خود را اعلام نکردهاند؛ و دوم، آمار ایران شامل کتابهای دولتی و کودک نیز میشود. بنابرین، براساس آمار سال 1996م. میتوان پیشبینی کرد در سال 1995م. رتبهی ایران، حداکثر رتبهی 15 در جهان بوده است.
 
جدول شمارهی 2ـ تعداد عناوین کتابهای چاپ شدهی 20 کشور برتر در سال 1995میلادی
 
 
رتبه
کشور
تعداد
1
انگلیس
101764
2
آلمان
74174
3
ایالات متحده آمریکا
62039
4
اسپانیا
48467
5
جمهوری کره
35864
6
فرانسه
34766
7
ایتالیا
34470
8
فدراسیون روسیه
33623
9
برزیل
25540
10
کانادا
17931
11
سوئیس
15771
12
فنلاند
13494
13
جمهوری اسلامی ایران
13031
14
سوئد
12700
15
دانمارک
12478
16
لهستان
11925
17
هند
11643
18
مجارستان
9314
19
آرِژانتین
9113
20
جمهوری چک
8994
23
مالزی
6465

 

  

 
 
 
  
 
براساس جدول شمارهی 3، در سال 1996م. ایران با 073/15 عنوان کتاب، رتبهی 13 جهان را از آن خود کرده است. این در حالی است که کشورهای چین و مجارستان، آمار خود را اعلام نکردهاند.
 
جدول شمارهی 3ـ تعداد عناوین کتابهای چاپ شدهی 20 کشور برتر در سال 1996میلادی
 
 
 
  
براساس جدول شمارهی 4، در سال 1997م. ایران با 410/10 عنوان کتاب، رتبهی 16 جهان را از آن خود کرده است. این در حالی است که کشورهای ایالات متحدهی آمریکا، جمهوری کره، فدراسیون روسیه، ژاپن و چین به عنوان رقیبان بالفعل ایران آمار خود را اعلام نکردهاند. بنابراین براساس وضعیت این کشورها در دو سال گذشته میتوان پیشبینی کرد که در سال 1997م. ایران، در واقع رتبهی 21 را از آن خود کرده است.
 
جدول شمارهی 4ـ تعداد عناوین کتابهای چاپ شدهی20 کشور برتر در سال 1997میلادی
 
رتبه
کشور
تعداد
1
انگلیس
106444
2
آلمان
77889
3
اسپانیا
48713
4
فرانسه
45453
5
ایتالیا
36217
6
برزیل
22071
7
کانادا
21669
8
سوئیس
16241
9
لهستان
15996
10
دانمارک
13450
11
سوئد
13220
12
فنلاند
12717
13
هند
12006
14
جمهوری چک
11519
15
آرِژانتین
10590
16
جمهوری اسلامی ایران
10410
17
مجارستان
9343
18
پرتغال
8331
19
اوکراین
7362
20
رومانی
6471
24
ترکیه
5109
 
 
 
 
 
براساس جدول شمارهی 5، در سال 1998م. ایران با 020/12 عنوان کتاب، رتبهی 14 جهان را از آن خود کرده است. این در حالی است که کشورهای ایالات متحدهی آمریکا، جمهوری کره، فدراسیون روسیه، ژاپن و چین به عنوان رقیبان بالفعل ایران، آمار خود را اعلام نکردهاند. بنابرین براساس وضعیت این کشورها در سالهای 95 و 96میلادی، میتوان پیشبینی کرد که در سال 1998م. ایران، در واقع رتبهی 19 را از آن خود کرده است.
 
جدول شمارهی 5ـ تعداد عناوین کتابهای چاپ شدهی 20 کشور برتر در سال 1998میلادی
 
رتبه
نام کشور
تعداد
1
انگلیس
110965
2
آلمان
78042
3
اسپانیا
55774
4
فرانسه
47916
5
ایتالیا
30835
6
برزیل
21689
7
کانادا
20848
8
لهستان
16462
9
هند
14085
10
سوئیس
13816
11
دانمارک
13175
12
فنلاند
12887
13
سوئد
12547
14
جمهوری اسلامی ایران
12020
15
آرِژانتین
11991
16
جمهوری چک
11738
17
مجارستان
11306
18
ترکیه
9313
19
اوکراین
7065
20
مکزیک
6952
23
مالزی
5816
 
 
بررسی آمار غیررسمی تعداد عناوین چاپ شده در یک سال، براساس اطلاعات پراکندهی سالهای 1993 تا 2010م.[i] نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران، رتبهی دهم جهان را از آن خود کرده است.
 
 
نام کشور
سال
تعداد
1
ایالات متحده آمریکا
2009
288355
2
انگلیس
2005
206000
3
چین
2007
136226
4
فدراسیون روسیه
2008
123336
5
آلمان
2009
93124
6
اسپانیا
2008
86300
7
هند
2004
82537
8
ژاپن
2009
87555
9
فرانسه
2010
67278
10
جمهوری اسلامی ایران
2010
65000
11
ایتالیا
2005
59473
12
تایوان
2007
42018
13
کره جنوبی
2010
40291
14
ترکیه
2010
34863
15
سوئد
2008
34320
16
هلند
1993
34067
17
لهستان
2010
31500
18
ویتنام
2009
24589
19
اندونزی
2009
24000
20
برزیل
2009
22027
22
کانادا
1996
19900
23
مالزی
2009
15767

 

 

 
 
 
 
بدین ترتیب مشاهده میشود که از نظر تعداد عنوان کتابهای منتشر شده در یک سال جمهوری اسلامی ایران، یکی از 20 کشور برتر در این حوزه است و با فاصلهی معناداری از کشورهای منطقه، پیشتاز این زمینه است. به بیان دیگر، از نظر تعداد عنوانهای منتشر شده در یک سال، نه تنها چشمانداز 20 سالهی جمهوری اسلامی ایران محقق شده و افق منطقهای پشت سر گذاشته شده است بلکه، افق جهانی و قرار گرفتن بین 10 کشور برتر جهان، هدف پیش روی این زمینه است. اما چرا مقام معظم رهبری خواهان تجدید مطلع در حوزهی کتاب هستند؟ چرا شاخصهای ملی و جهانی توسعهی نشر کتاب، رضایت ایشان را حاصل نکرده است و ایشان، آشکارا نارضایتی خود را ابراز داشتهاند؟ اینها سؤالهایی است که به لطف الهی، در بخشهای بعدی این مقاله پاسخ داده خواهد شد.(*)
 
 
ادامه دارد... 

پی‏نوشت‏ها:

 

 
[2]ـ بیانات در دیدار مسؤولان کتابخانهها وکتابداران، 29/4/1390. قابل بازیابی در:
http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=16739
 
[3]ـ همان.
 
[4]"A book is a non-periodic publication of at least 49 pages exclusive of the cover pages, published in the country and made available to the public." Revised Recommendation concerning the International Standardization of Statistics on the Production and Distribution of Books, Newspapers and Periodicals. (1985)
 
قابل بازیابی در:
http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13146&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html
 
 
[5]ـ قابل بازیابی در:
http://www.amar.org.ir/Upload/Modules/Contents/asset0/taarif17.pdf
[6]http://www.ketab.ir/HomePage.aspx?TabID=3574&Site=ketab&Lang=fa-IR
 
 
[7]ـ قابل بازیابی در:
http://en.wikipedia.org/wiki/Books_published_per_country_per_year

 

 

*محمد سرشار؛ مسؤول دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی مجمع ناشران انقلاب اسلامی /انتهای متن|