بررسی شاخصه‌های توسعه کشور در دوران انقلاب اسلامی؛
ایران چگونه روند پیشرفت را طی نمود؟

مقام معظم رهبری چندی پیش در سخنانی، به مرور برخی از پیشرفت‌های کشور پرداختند. از نظر ایشان، این راه طولانی، اما پُرافتخار با سه باور امام، رحمت الله علیه، (باور به خدا، باور به مردم و باور به خود) قابل پیمودن است. مقاله‌ی حاضر در این چارچوب، به تبیین پیشرفت‌های کشور در قیاس با پیش از انقلاب می‌پردازد.

گروه سیاسی اندیشکده برهان/ سید محسن موسوی‌زاده جزایری؛ «در حال حاضر، در کشور ده‌ها هزار کیلومتر راه‌آهن، 94 هزار کیلومتر راه اصلی، نزدیک به سه میلیون خودرو وجود دارد.هم‌اکنون رفتن از تهران به هر یک از مراکز استان‌ها با خودرو و یا قطار فقط چند ساعت طول می‌کشد.نرخ باسوادی در ایران 84 درصد است و شمار دانش‌آموزان به رقم 19 میلیون نفر رسیده است.هم‌اکنون تمامی خانواده‌های شهری و بیش از سه‌چهارم خانوارهای روستایی تلویزیون دارند. امید به زندگی در ایران به بیش از 70 سال رسیده است. از نظر پزشکی نیز درصد مرگ‌ومیر نوزادان با کاهش چشمگیر، به 28 در هزار رسیده است.»(1)
 
این‌ها نه بخشی از آمار و ارقام ارائه‌شده از سوی مسئولان دولتی و نه بخشی از کتاب یا مقالات نگاشته‌شده در داخل در مورد عملکرد انقلاب اسلامی، بلکه بخشی از کتاب «تاریخ ایران مدرن»، نوشته‌ی یرواند آبراهامیان، نویسنده‌ی ایرانی است که مدت‌ها در غرب زندگی کرده است و هیچ تعلق خاطری به انقلاب اسلامی ندارد و حتی در محافل دانشگاهی، به عنوان منتقد انقلاب اسلامی نیز شناخته می‌شود. اما به راستی عملکرد انقلاب اسلامی در طول سه دهه‌ی اخیر چگونه بوده است که حال با وجود مقاومت منتقدین در ابراز پیشرفت‌های صورت‌گرفته، باز هم آن‌ها در نوشته‌های خود به این نکته اشاره می‌کنند.
 
در واقع مروری بر عملکرد جمهوری اسلامی در زمینه‌های مختلف اجتماعی،سیاسی و فرهنگی نشان می‌دهد که کشور روند رو به پیشرفتی دارد؛ به طوری که حتی مخالفان نظام نیز با وجود تمامی تلاش‌ها برای سیاه‌نمایی، باز هم به آن‌ها اذعان می‌کنند. این موضوع بهانه‌ای شد تا با بررسی دستاوردهای انقلاب، نتایج استقرار جمهوری اسلامی در ایران را بر اساس شاخص‌های اعلام‌شده در بیانات مقام معظم رهبری در 14 خرداد در حرم امام خمینی (رحمت الله علیه)، مورد کنکاش و بررسی قرار دهیم.
 
نجات از وابستگی به آمریکا و انگلیس
 
مروری بر تاریخ تحولات معاصر ایران نشان می‌دهد در طول دو سده‌ی اخیر، دخالت کشورهای بیگانه در ایران، مانند روسیه و انگلیس و بعد از آن‌ها آمریکا، باعث شده بود تا دستیابی به استقلال سیاسی به یکی از آرزوهای مردم ایران تبدیل شود. در واقع اگر کتاب‌ها و روزنامه‌های دو سده‌ی اخیر را مرورکنید، متوجه می‌شوید که نفوذ بیگانه‌ها در ایران و سنگ‌اندازی در پیشرفت کشور توسط آن‌ها، یکی از دغدغه‌های علما و روشن‌فکران بوده است.
 
 به فاصله‌ی اندکی بعد از انقلاب، کاپیتولاسیون حذف گردید و ایران از پیمان‌ها نظامی که با آمریکا و متحدانش امضا کرده بود، خارج شد. همچنین پایگاه‌های شنود و جاسوسی آمریکا در مرزهای شوروی برچیده شد و تمامی مستشاران نظامی آمریکایی از کشور خارج شدند. ایران بعد از انقلاب اسلامی با در پیش گرفتن سیاست نه شرقی و نه غربی نشان داد که بر خلاف عرف رایج بین‌الملل، با خروج از زیر سلطه‌ی یک ابرقدرت، زیر سلطه‌ی ابرقدرت دیگر، که شوروی بود، نرفت.
 
با این حال، از زمان قاجار تا انقلاب اسلامی، نه تنها این وابستگی کاهش نیافت، بلکه روزبه‌روز بیشتر نیز می‌شد؛ به طوری که به عنوان مثال، مارک گازیوروسکی در کتاب «دیپلماسی آمریکا و شاه»، حکومت ایران در زمان پهلوی را حکومتی دست‌نشانده عنوان کرده و معتقد است دوام‌ حکومت محمدرضا پهلوی در دهه‌های30 تا50 مدیون وابستگی‌اش به آمریکا بوده است.(2)
 
همچنین باری روبین، در کتاب «جنگ قدرت‌ها»، درباره‌ی وابستگی همه‌جانبه‌ی محمدرضا پهلوی به قدرت‌های خارجی می‌نویسد: «مأموران سیاسی و نظامی انگلیس و شوروی عملاً در همه‌ی کارهای ایران دخالت می‌کنند. ایران ظاهراً یک کشور مستقل است، اما در عمل مانند یک کشور اشتغال‌شده به شمار می‌آید.» یکی از کشیش‌های انگلیسی به نام «پال هنت»، در کتاب خاطراتش، بعد از دیدن فرودگاه اصفهان، با اشاره به استقرار صدها هلیکوپتر آمریکایی، از فعالیت تعداد زیادی نظامی خارجی در ایران ابراز شگفتی کرده و بعد تأکید می‌کند که این وابستگی در سال‌های بعد از بازدیدش از ایران، بیشتر نیز شده است.(3)
 
این وابستگی باعث شد تا بعد از انقلاب اسلامی، استقلال کشور و قطع دست بیگانگان از کشور، به صورت جدی از سوی انقلابیون پیگیری شود؛ به طوری که به فاصله‌ی اندکی بعد از انقلاب، کاپیتولاسیون حذف گردید و ایران از پیمان‌های نظامی که با آمریکا و متحدانش امضا کرده بود خارج شد. همچنین پایگاه‌های شنود و جاسوسی آمریکا در مرزهای شوروی برچیده شد و تمامی مستشاران نظامی آمریکایی از کشور خارج شدند. ایران بعد از انقلاب اسلامی، با در پیش گرفتن سیاست نه شرقی و نه غربی، نشان داد که نه تنها می‌خواهد مستقل بماند، بلکه بر خلاف عُرف رایج در آن زمان، با خروج از زیر سلطه‌ی یک ابرقدرت، زیر سلطه‌ی ابرقدرت دیگر، که شوروی بود، نخواهد رفت.
 
دستیابی به پیشرفت‌های علمی
 
در حالی که بر اساس آمارهای یونسکو، ایران در دهه‌ی 50 یکی از ضعیف‌ترین کشورهای خاورمیانه در تحصیلات عالی بوده است و کمتر از40 درصد از کودکان ایرانی تحصیلات دبستان را به پایان می‌رسانند، در طول سال‌های بعد از انقلاب، اهتمام به تحصیلات باعث شد که نه تنها اکثریت جامعه باسواد شوند، بلکه ایران در زمره‌ی کشورهای تولیدکننده‌ی علوم بنیادی قرار گرفت. مروری بر آمار مقالات ISIنشان می‌دهد ایران در این سال‌ها، با ثبت 4 هزار و 986 مقاله، یکی از کشورهای پیشتاز در تولید علم در جهان بوده است. هم‌اکنون ایران با تولید 16 درصد از تولیدات علمی جهان، در رتبه‌ی یازدهم تولید علم قرار دارد.(4)
 
ثبت‌ سالانه بیش از 7 هزار اختراع، کسب رتبه‌های برتر در مسابقات المپیادهای جهانی شیمی، فیزیک، دستیابی به فناوری و دانش کامل چرخه‌ی سوخت هسته‌ای بدون اتکا به کشورهای دیگر، پرتاب ماهواره به فضا و ساخت انواع موشک‌های دوربُرد مانند موشک شهاب3، فاتح و ساخت هواپیماهای جنگی صاعقه، آذرخش، مهاجر و هدهد و ساخت هواپیمای بدون سرنشین، بخشی از دستاوردهای علمی ایران بعد از انقلاب اسلامی است.(5)
 
تسهیل دسترسی به پزشک
 
در زمان حکومت پهلوی، کمبود نیروی متخصص در بخش پزشکی باعث شده بود تا به منظور رفع این مشکل، از سایر کشورها پزشک به ایران آورده شود؛ به طوری که در آستانه‌ی انقلاب اسلامی، 3 هزار و 800 پزشک خارجی در کشور فعالیت داشتند. با این حال، اهتمام به آموزش دانش پزشکی، باعث شده است تا هم‌اکنون بیش از 130 هزار پزشک در رشته‌های مختلف در کشور مشغول به فعالیت باشند. همچنین در حالی که امید به زندگی در ایران در سال ابتدای انقلاب، 57 سال بود، این رقم به 74 سال در سال‌های اخیر رسیده است. همچنین در حالی که قبل از انقلاب، به دلیل کمبود امکانات پزشکی، از هر هزار کودک 120 نفر فوت می‌کردند؛ این رقم در سال‌های اخیر به کمتر از 20 نفر رسیده است.(6)
 
در واقع مروری بر اقدامات صورت‌گرفته در خصوص توسعه‌ی امکانات پزشکی بعد از انقلاب نشان می‌دهد که در طول سه دهه‌ی انقلاب، توجه به بحث بهداشت باعث شد تا ایران از یک کشور عقب‌مانده در شاخص‌های بهداشتی، تبدیل به یکی از کشورهای پیشرو در خدمات پزشکی مبدل شود.
 
کاهش شکاف طبقاتی
 
در حالی که بر اساس آمارهای موجود، در دهه‌ی 50 حدود 47 درصد از جمعیت کشور در فقر به سر می‌بردند، نسبت فقرا در سال‌های اخیر، به 17 درصد کاهش یافته است. بر اساس گزارش توسعه‌ی انسانی سازمان ملل در سال 86 ایران رتبه‌ی شانزدهم جهان را در بین 177 کشور، از نظر سرعت توسعه‌یافتگی، بر اساس شاخص‌هایی چون فقر، امید به زندگی و کیفیت نظام آموزشی به دست آورد.(7)
 
توسعه‌ی زیرساخت‌ها در کشور
 
اصلاحات ارضی در دهه‌ی 40 باعث شد تا کشور ایران که تا آن زمان یکی از کشورهای صادرکننده‌ی مواد غذایی محسوب می‌شد، تبدیل به یکی از واردکنندگان محصولات کشاورزی شود. طبق آمارهای رسمی دولت در سال 56 کشور قادر به تأمین 33 روز مواد غذایی مردم بود و مجبور بود بخش عمده‌ای از نیازهای غذایی خود را از خارج وارد کند. در این زمان، مرغ از فرانسه، تخم‌مرغ از اسرائیل، سیب از لبنان و پنیر از دانمارک به کشور وارد می‌شد.(8)
 
با این حال، سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی در بعد از انقلاب، باعث شد تا در برخی محصولات کشاورزی مثل گندم خودکفا شویم؛ به ‌طوری که هم‌اکنون نیاز 300 روز به مواد غذایی در کشور تأمین می‌شود. در حال حاضر، ایران در تولید گندم و لبنیات رتبه‌ی دهم دنیا را دارد. همچنین سهم کشاورزی از تولید ناخالص ملی از 11 درصد در سال 55 به 24 درصد در سال‌های اخیر رسیده است.
 
در بخش عمرانی نیز ایران با توسعه‌ی صنعت سدسازی، هم‌اکنون بعد از چین، دومین کشور بزرگ جهان در صنعت سدسازی محسوب می‌شود؛ به طوری که سد کرخه که توسط نیروهای مهندسی سپاه ساخته شده است ششمین سد طویل جهان محسوب می‌شود. بر اساس آمار سازمان ملل متحد، ایران از نظر ابعاد صنعت برق در بین کشورهای خاورمیانه و غرب آسیا، رتبه‌ی اول و در سطح جهانی رتبه‌ی نوزدهم را دارد. در صنعت گاز هم ‌اکنون تمامی استان‌های کشور از نعمت گاز برخوردار هستند. در صنعت مخابرات، ایران در زمره‌ی 5 کشوری است که در سال‌های اخیر به رشد 30درصدی دست یافته است. همچنین پیشرفت صنعتی کشور در طول سه دهه‌ی انقلاب باعث شده است تا سهم صادرات صنعتی از 28 درصد در سال 55 به بیش از 54 درصد در سال‌های اخیر افزایش یابد.(9)
 
علاوه بر این، در سال‌های اخیر، ایران با سرمایه‌گذاری در برخی از صنایع مادر، مانند پتروشیمی و سیمان، نه تنها در این صنایع به خودکفایی دست یافته، بلکه در برخی از محصولات، مانند بنزین و سیمان، به صادرکننده تبدیل شده است.
 
تبدیل سران فاسد و خائن به حاکمان برآمده از آرای ملت
 
بر اساس گواهی تاریخ، خانواده‌ی پهلوی با حمایت همه‌جانبه‌ی دولت انگلستان توانستند زمام امور در ایران را به دست بگیرند و در ادامه نیز در دو مقطع سال 1320 و 1332، این خاندان با حمایت بیگانگان توانستند قدرت خود را در ایران حفظ کنند. این مسئله باعث شد تا این‌ خاندان کمترین توجهی به خواست ملت در تعیین و انتصابات مقامات ننماید و فقط بر اساس وفاداری به خودشان پست‌های کشوری را به صورت غنایمی بین افراد تقسیم کند. این مسئله باعث شد تا به زودی افراد کاردان از اطراف آن‌ها خالی شوند و افراد چاپلوسی مانند اسدالله اعلم، اطراف شاه را بگیرند؛ افرادی که پست و مقامات کشوری را فرصتی برای کسب قدرت و ثروت بیشتر می‌دانستند و به بیت‌المال به چشم خزانه‌ی شخصی نگاه می‌کردند. در همین ارتباط، دکتر ازغندی در کتاب «تاریخ تحولات اجتماعی ایران»، به خوبی نشان می‌دهد که مجلس ملی بعد از کودتای 32 مرداد، تبدیل به مجلسی دست‌نشانده و کاملاً مطیع می‌شود؛ به طوری که به غیر از اجرای اراده‌ی شاه، کار دیگری انجام نمی‌دهد.
 
ثبت‌ سالانه‌ بیش از هفت هزار اختراع، کسب رتبه‌های برتر در مسابقات المپیادهای جهانی شیمی، فیزیک، دستیابی به فناوری و دانش کامل چرخه‌ی سوخت هسته‌ای بدون اتکا به کشورهای دیگر، پرتاب ماهواره به فضا و ساخت انواع موشک‌های دوربُرد، مانند موشک شهاب3، فاتح و ساخت هواپیماهای جنگی صاعقه، آذرخش، مهاجر و هدهد و ساخت هواپیمای بدون سرنشین، بخشی از دستاوردهای علمی ایران بعد از انقلاب اسلامی است.
 
با این حال، بعد از انقلاب اسلامی و برگزاری منظم انتخابات، حتی در شرایطی که کشور درگیر جنگ بود، افرادی بر روی کار آمدند که برآمده از آرای مردم بودند. علاوه بر این، با برگزاری منظم انتخابات در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی، ضمن اینکه باعث ایجاد گردش نخبگان در کشور گردید، در طول این مدت، سلایق و گرایش‌های مختلف این فرصت را پیدا کردند تا خود را در معرض انتخاب مردم قرار دهند و با کسب آرا، اداره‌ی کشور را به دست بگیرند؛ مسئله‌ای که از زمان مشروطه تا پیروزی انقلاب اسلامی بی‌سابقه بوده است.
 
فرجام سخن
 
مروری بر دستاوردهای انقلاب اسلامی در زمینه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در طول سه دهه استقرار جمهوری اسلامی ایران بیانگر رشد و توسعه‌ی کشور در زمینه‌های گوناگون است؛ به طوری که در حال حاضر، بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی با انتشار آمارهای مختلف در زمینه‌های عملکرد اجتماعی و اقتصادی ایران، بر روند رو به پیشرفت کشور در طول انقلاب صحه می‌گذارند. این پیشرفت‌ها در حالی روی می‌دهد که از زمان مشروطه تا کنون، جریان غرب‌زده و لیبرال، بارها و بارها با جوسازی در صدد بوده تا نشان دهد که جریان اسلامی قادر به اداره‌ی کشور نبوده و نمی‌تواند کشور را به سمت‌وسوی توسعه‌ی همه‌جانبه سوق دهد.
 
با این حال، این پیشرفت‌ها نباید باعث مغرور شدن مردم و مسئولان شود؛ چرا که بر اساس تأکیدات مقام معظم رهبری، تا رسیدن به ایده‌آل‌ها هنوز فاصله داریم و باید تلاش خود را برای رسیدن به این مهم دوچندان کنیم. ایشان در این خصوص در 14 خرداد امسال در حرم امام خمینی (رحمت الله علیه) می‌فرمایند: «ما اگر خودمان را با ایران دوران طاغوت مقایسه کنیم، این افتخارات به چشم خواهد آمد، اما اگر خود را با ایران اسلامی مطلوب، که جامعه‌ای همراه با عزت، رفاه، اخلاق و ایمان و معنویت است، مقایسه کنیم؛ قطعاً راه طولانی در پیش داریم. این راه طولانی، اما پُرافتخار با همان سه باور امام، رحمت الله علیه، (باور به خدا، باور به مردم و باور به خود) قابل پیمودن است و ملت ایران با برخورداری از جوانان مؤمن و با تمسک به این سه باور، توانایی را دارد که با سرعت و شتاب لازم به قله‌ی رفیع ایران اسلامی مطلوب دست یابد.»(10)(*)
 
منابع:
 
1.  یرواند آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ترجمه‌ی محمدابراهیم فتاحی، نشر نی، چاپ هفتم، 1391، ص 18 و 19.
 
2. مارک‌ گازیوروسکی، دیپلماسی آمریکا و شاه، ترجمه‌ی جمشید زنگنه، مؤسسه‌ی فرهنگی، 1371، ص 20 تا 30.
 
3. علی دارابی، 25 گفتار پیرامون انقلاب اسلامی، نشر هماهنگ، چاپ سوم، 1383، ص 306.
 
4. غلامرضا خواجه‌سروی، سی گفتار پیرامون امام، انقلاب و جمهوری اسلامی، دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، 1389، ص 268.
 
5.  محمد جوادیاری، پرسمان انقلاب اسلامی، انتشارات وثوق، 1387، ص 436 تا 442.
 
6. همان، ص 438.
 
7. علی دارابی، همان، ص 296.
 
8.  علی رضامحمدی، کارآمدی انقلاب اسلامی، ص 115.
 
9.  محمد جوادیاری، همان، ص 430.
 

*سید محسن موسوی‌زاده جزایری؛ پژوهشگر مسائل ایران/انتهای متن|