تجدید مطلع در حوزه کتاب(2)؛
مروری بروضعیت هشدارآمیز کتاب در سالهای سال اخیر
وضعیت هشدار در سالهای اخیر تا حدودی نشان دهنده‌ی دلیل نگرانی مقام معظم رهبری از وضعیت کتاب است که تنها از راه اصلاح شاخص‌های موجود و طراحی شاخص جدید «سرانه‌ی تولید کتاب» قابل درک نیست. اما چه عواملی باعث شده سرانه‌ی تولید کتاب در سالهای اخیر کاهش یابد و وضعیت کتاب از سال طلایی 1385 خارج شود؟
گروه فرهنگی-اجتماعی اندیشکده برهان/محمد سرشار؛ در بخش نخست این مجموعه مقالات گفته شد: «از نظر تعداد عنوان کتاب‌های منتشر شده در یک سال، جمهوری اسلامی ایران یکی از 20 کشور برتر در این حوزه است و با فاصلهی معناداری از کشورهای منطقه، پیشتاز این زمینه است. به بیان دیگر، از نظر تعداد عنوانهای منتشر شده در یک سال، نه تنها چشمانداز بیست سالهی جمهوری اسلامی ایران محقق شده و افق منطقهای پشت سر گذاشته شده است بلکه، افق جهانی و قرار گرفتن بین 10 کشور برتر جهان، هدف پیش روی این زمینه است.» در این بخش، به دنبال پاسخی برای این سؤال هستیم که با توجه به وضعیت مطلوب جمهوری اسلامی ایران از نظر شاخص‌های ملی و جهانی، چرا رهبر معظم انقلاب اسلامی از وضعیت کتاب در کشور ناراضی هستند.
 
* نگاهی به آمارهای دیگر
 
اطلاعات ارایه ‌شده از سوی خانهی کتاب، تنها مربوط به تعداد عناوین چاپ شده در یک سال نیست. بررسی این اطلاعات، به ما کمک میکند تا وضعیت نشر کتاب در جمهوری اسلامی ایران را از زوایایی تازهتر بنگریم.
 
شاخص میانگین تعداد صفحات یک کتاب
 
شاخص میانگین تعداد صفحات یک کتاب، از تقسیم مجموع تعداد کل صفحات چاپ ‌شده در یک سال بر تعداد عناوین چاپ شده در همان سال به دست میآید. جدول و نمودار شمارهی 7 نشان میدهد که از سال 1373 تا سال 1389، میانگین حجم کتاب چه وضعیتی داشته است.
  
 
 
 
همان‌گونه که مشاهده میشود، در یک بازهی زمانی 16 ساله، حجم میانگین کتاب با 19 درصد کاهش، از 294 صفحه به 237 صفحه کاهش یافته است. این کاهش حجم کتاب، به خودی خود مسألهی هشدار دهندهای نیست و میتواند چند دلیل داشته باشد:
 
1. حوصله‌ی خوانندگان برای خواندن کتابهای حجیم کمتر شده است.
 
2.  نسبت کتاب‌های کودک و نوجوان به کتابهای بزرگسال، افزایش یافته است.
 
3. بهای پایین‌تر کتابهای کمحجمتر، مطلوبیت بیشتری برای خریداران کتاب دارد.
 
4. نویسندگان با پرهیز از پرگویی، تکرار و اطناب، به سمت ایجاز و فشرده‌نویسی روی آوردهاند.
 
شناخت دلیل واقعی کاهش حجم میانگین کتاب در 16 سال اخیر، نیازمند پژوهش‌های دقیقی است که از توان این مجموعه مقالات خارج است.
 
* تعداد کل صفحات چاپ ‌شده در یک سال
 
یکی از شاخص‌های قابل استفاده برای سنجش وضعیت نشر کتاب، مجموع صفحات چاپ شده در یک سال است. این شاخص، فارغ از تعداد عناوین یا شمارگان هر عنوان، حجم کلی صنعت نشر کتاب در کشور را نمایش میدهد.
  
جدول شماره‌ی 8 ـ مجموع تعداد صفحات چاپ شده در یک سال (73ـ89)
 
 
 
 
 
همان‌گونه که مشاهده میشود از سال 1373 تا سال 1389، مجموع تعداد صفحات از 12.209.218 صفحه با یک رشد 333 درصدی به عدد 40.317.917 صفحه در سال رسیده است. اما در یک نگاه دقیقتر، این آمار نشان میدهد در چهار سال منتهی به سال 1390، وضعیت صنعت نشر کتاب در جمهوری اسلامی ایران، در وضعیت هشدار به سر میبرد. علیرغم رشد خیره کنندهی کلی و همچنین رشد فوقالعادهی سالهای 1384 و 1385، متأسفانه این روند در سال 1386 متوقف شده و در سالهای 1387 تا 1389، رو به نزول گذاشته است. آن چنان که تعداد صفحات چاپ شده در سال 1389، با یک کاهش 12 درصدی نسبت به 5 سال قبل، یعنی سال 1384 مواجه است.
 
* به دنبال شاخص جدید
 
وضعیت هشدار در چهار سال اخیر براساس تعداد صفحات چاپ ‌شده در یک سال، تا حدودی نشان دهندهی دلیل نگرانی مقام معظم رهبری از وضعیت کتاب در جمهوری اسلامی ایران است. اما از سوی دیگر، شاخص پذیرفته شدهی ملی و جهانی برای سنجش میزان توسعهی نشر کتاب در کشور (یعنی تعداد عناوین چاپ شده در یک سال)، نه تنها چنین وضعیت هشداری را نمایش نمیدهد بلکه وضع مطلوبی را گزارش میکند. از سوی دیگر، نه تنها شاخص تعداد عناوین، یک شاخص گمراه کننده و فریبنده است، بلکه شاخص تعداد صفحات چاپ شده نیز به خودی خود، واقعیت وضعیت نشر کتاب در یک کشور را به نمایش نمیگذارد. چرا که متغیر مهمی به نام «تعداد مخاطب بالقوه»، در آن لحاظ نشده است. عدم توجه به جمعیت یک کشور موجب میشود که شاخصهای سنجش میزان پیشرفت نشر کتاب، همیشه از واقعیت جامعه عقب بمانند و نتوانند گزارشگران خوبی از جریان روز اجتماع باشد. جدول شمارهی 9، نمایشگر جمعیت ایران در سالهای اخیر است.
 
 
 
جمعیت ایران در سال 1373، 58 میلیون نفر بوده که در سال 1389، با افزایشی 130 درصدی، به 75 میلیون نفر رسیده است. این افزایش 130 درصدی جمعیت در یک بازه‌ی 16 ساله، به خوبی نشان میدهد که بیتوجهی به عامل جمعیت، هر شاخص سنجش میزان پیشرفت در حوزهی کتاب را کم اعتبار خواهد کرد.
 
* شاخص جدید «سرانه‌ی تولید کتاب»
 
پیشنهاد نگارنده برای حل مشکل کم ‌اعتباری شاخصهای فعلی سنجش میزان پیشرفت در حوزهی نشر کتاب، طراحی شاخص جدیدی با نام «سرانهی تولید کتاب» است. شاخص جدید سرانهی تولید، گزارشگر «سهم سرانهی هر نفر از تعداد کل صفحات چاپ شدهی کتاب در یک سال» است. بدین ترتیب، این شاخص جدید، فارغ از تعداد عنوانهای چاپ شده در یک سال، به توان کلی نشر کتاب در یک سال به تناسب جمعیت کشور در آن سال، میپردازد. جدول شمارهی 10، سهم سرانهی هر ایرانی از کتابهای چاپ شده در یک سال را گزارش میدهد.
 
 
شاخص سرانه‌ی تولید کتاب نشان میدهد که از نظر میزان تولید کتاب به نسبت جمعیت کشور، بهترین سالهای حوزهی کتاب به ترتیب از این قرار میباشند: 1385، 1384، 1386، 1387، 1380، 1382، 1383، 1388، 1381، 1389، 1379، 1378، 1377، 1375، 1376، 1374 و 1373.
 
در صورتی که دولت‌ها را متولی حوزهی کتاب در کشور بدانیم، کارنامهی دولتها براساس شاخص سرانهی تولید کتاب، از این قرار خواهد بود:
 
1. دولت نهم (1385ـ 1388، به ریاست محمود احمدی نژاد): 0.612
 
2. دولت هشتم (1381ـ1384، به ریاست سید محمد خاتمی): 0.577
 
3. دولت دهم (1389، به ریاست محمود احمدی‌نژاد): 0.539
 
4. دولت هفتم (1377ـ1380، به ریاست سید محمد خاتمی): 0.428
 
5. دولت ششم (1373ـ1376، به ریاست اکبر هاشمی رفسنجانی): 0.245
 
به بیان دیگر دوران دولت نهم بهترین سال‌های حوزهی کتاب در 16 سال اخیر بوده و دولت ششم بدترین سالهای حوزهی کتاب را رقم زده است.
 
* وضعیت هشدار در سه سال اخیر
 
هر چند که سال‌های 1385، 1384، 1386 و 1387، چهار سال طلایی حوزهی کتاب از نظر شاخص جدید سرانهی تولید هستند اما همین شاخص نشان میدهد که از سال 1385، سرانهی تولید، رشد شگفتیآور خویش را از دست داده و رو به نزول گذاشته است. آن چنان که این شاخص در سال 1389، کمتر از همین شاخص در 9 سال قبل یعنی سال 1380 بوده است. از سوی دیگر، آهنگ رشد شاخص سرانهی تولید، از سال 1373 تا سال 1385، عدد 0.035 صفحه به ازای هر نفر است. این بدان معناست که براساس رشد میانگین 12 سال قبل از سال 1385، شاخص سرانهی تولید در سالهای 1386 تا 1389، باید وضعیت زیر را پیدا میکرد.
 
 
 
بنابرین در سال‌های 1386 تا 1389، عقب افتادگی از آهنگ رشد 12 سال ماقبل آن، افزایش یافته است. جدول شمارهی 11، میزان این عقب افتادگی را نشان میدهد.
 
 
  
مشخص است که از سال 1385 تا 1389، تعداد صفحات چاپ‌ شده در یک سال به تناسب رشد جمعیت و همچنین پیشینهی 12 سالهی رشد صنعت نشر کتاب، کاهش داشته است. این عقب افتادگی در سال 1386، 8 درصد بوده و در سال 1389 به 33 درصد رسیده است.
 
وضعیت نگران‌ کنندهی کتاب در سه سال اخیر، وضعیتی نیست که تنها از راه اصلاح شاخصهای موجود و طراحی شاخص جدید «سرانهی تولید کتاب» قابل درک باشد. گزارشهای فعالان نشر از اوضاع بد بازار کتاب، نمایانگر همین مسأله است. اما چه عواملی باعث شده سرانهی تولید کتاب در سه سال اخیر کاهش یابد و وضعیت کتاب در جمهوری اسلامی ایران، از سال طلایی 1385 خارج شود؟ در بخشهای بعدی این مقاله، به این پرسش پاسخ داده خواهد شد.(*)
 
ادامه دارد...
 
* محمد سرشار؛ مسؤول دفتر مطالعات و برنامهریزی مجمع ناشران انقلاب اسلامی و مسؤول پیشین کار گروه کتاب و نشر مشاوران جوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی/انتهای متن|

کد مطلب: 10618  |  تاريخ: ۱۳۹۷/۲/۲۴  |  ساعت: ۹ : ۶

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران