بحران آب یا بحران مدیریت آب در ایران
راهکار اصلی و اساسی مشکلات آبی کشور ممکن است همچون یک جراحی سنگین، مقداری سخت، دردناک و هزینه‌بر باشد ولی اگر بخواهیم خودمان زنده بمانیم و نسل آینده نیز بتواند در این کشور زندگی کند چاره‌ای جز این اقدامات اساسی نیست.
گروه اقتصادی اندیشکده برهان/مهدی سرمست؛ چندسالی است که بحث «بحران آب در ایران» در محافل علمی، مطبوعاتی، سیاسی و حتی محلی داغ است و روز به روز شدت این بحث‌ها و اخبار پیرامون آن بیشتر می‌شود. چند ماه پیش نیز در راستای سوء استفاده تبلیغاتی و دیپلماسی عمومی رژیم غاصب صهیونیستی، نتانیاهو نخست وزیر این رژیم با ژست انسان‌دوستی در این مورد پیامی خطاب به مردم ایران می‌دهد و راه‌حلی به ملت ما پیشنهاد می‌دهد. اکنون چند سوال اساسی پیش می‌آید: آیا ما واقعا گرفتار بحران آب ناشی از طبیعت هستیم؟ یا دچار بحران مدیریت منابع آب در کشوریم؟ آیا پیشنهاد نتانیاهو راهکار اصلی مشکلات ما در این زمینه است؟ تا چه میزان میتوان به این پیشنهاد اعتماد کرد؟ در این یادداشت قصد داریم مختصرا به این سوالات پاسخ دهیم.
 
تاسیس صنایع کاشی و سرامیک در دل کویر که نیازمند آب فراوان برای تولید محصول هستند، ناشی از تصمیمات نابخردانه و بعضا منافع گروهی خاص بوده است
 
عوامل طبیعی و انسانی بحران آب
شکی نیست که به هردلیلی در دهه اخیر حجم بارش‌ باران و برف در مناطق مختلف کاهش یافته است و کشور دچار نوعی خشک‌سالی شده است. اما به باور اغلب کارشناسان این خشکسالی طولانی مدت به میزانی نبوده که کشور را دچار بحران آب و چالش‌های جدی بکند. به عبارت دیگر ما می‌توانستیم با درایت و مدیریت، همین منابع محدود آبی را به نحو بهینه تخصیص دهیم تا گرفتار بحران و چالش‌های سنگین نشویم. در واقع کشور ما بیش از اینکه دچار بحران آب باشد دچار بحران مدیریت آب است. تاریخچه این مدیریت غلط منابع به دوران پهلوی دوم برمی‌گردد. اگر بیش از ظرفیت یک رودخانه بر روی آن سد ساخته شد و در پایین دست رودخانه و بسیاری از تالاب‌ها مشکلات جدی پدید آمد ناشی از دخالت غیر عاقلانه انسان در طبیعت بوده نه ناشی از عوامل طبیعی. حتی در مواردی سدهایی ساخته شده که تمام آب پایین دست رودخانه را شور کرده است مثل سد گتوندعلیا. اگر در وسط کویر و در استان‌های اصفهان و یزد صنایع آب‌بر همچون فولاد و کاشی و سرامیک که نیازمند آب فراوان برای تولید محصول هستند، تاسیس شد ناشی از تصمیمات نابخردانه و بعضا منافع گروهی خاص بوده. این تصمیمات باعث شده کانال‌های انتقال آب از کارون و سایر رودها با هزینه‌های بسیار گزاف به استان‌های خشک برای تولید کالای آب‌بر شود و کشاورزانی یا صیادانی که چند نسل بدون هیچ مشکلی کشاورزی و صیادی می‌کردند امروز نتوانند به کارشان ادامه دهند. یا بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی همچون ریزگرد مردم را آزار دهد و حتی گاهی درگیری‌های اجتماعی میان مردم مناطق مختلف بر سر آب رخ دهد. همچنین اگر الگوی کشت ما اشتباه است و در استان‌های خشک محصولاتی همچون هندوانه و طالبی تولید می‌کنیم و با قیمت ناچیز صادر می‌کنیم که در اصل صادرات غیر مستقیم آب است؛ اگر هزارن حقله چاه غیر مجاز و مجوز‌های غیرکارشناسی حفر چاه در کشور به چشم ‌می‌خورد، ناشی از عدم سیاست‌گذاری و مقررات‌گذاری وزارت جهاد کشاورزی است و ارتباط چندانی به تحولات طبیعت ندارد. پس مشکل اصلی مدیریت منابع آب است.
 
اگر از ابتدا تخصیص بهینه‌ای انجام می‌شد، هرچیز سر جای خودش بود، کالاهای آب‌بر همچون فولاد در ساحل دریا تولید می‌شد و محصولاتی که نیاز کمتری به آب دارند در یزد و اصفهان و کرمان تولید می‌شد؛ یا اگر جهاد کشاورزی الگوی کشت، نوع محصول هر منطقه و شیوه آبیاری را مدیریت می‌کرد و نقش تنظیم‌گری خود را به خوبی ایفا می‌نمود ما امروز گرفتار بحران نبودیم. و اگر وزارت نیرو در سدسازی بطور علمی و صحیح، عمل می‌کرد و در شبکه آب و فاضلاب جلوی هدر رفت آب را می‌گرفت و فاضلاب‌ها را تصفیه می‌نمود کشور دچار معضل آب نمی‌شد.
 
آیا پیشنهاد نتانیاهو راهکار مشکلات متعدد کشور در زمینه آب است؟
فارغ از اینکه چه شده که یک دشمن در قامت یک دوست درآمده و یک انسان‌کش در قامت یک انسان‌دوست خود را معرفی می‌کند، پیشنهاد او نه تنها هیچ کدام از معضلات اصلی کشور ایران در خصوص آب را برطرف نمی‌کند که به احتمال قوی مشکلی بر مشکلات ما بیافزاید و یک دام و تهدید جدی باشد.
 
فارغ از ذات توطئه گرانه‌ی رژیم صهیونیستی، این پیشنهاد نتانیاهو از چند جهت می‌تواند تهدید باشد. این‌که جامعه و متخصصان از راه‌حل‌های اصلی غافل شوند و گرفتار راه‌کارهای فرعی پیشنهادی شوند
 
در بخش قبل توضیح داده شد که عمده مشکلات ما در بحث صنایع آب‌بر، الگوی کشت غلط، چاه‌های غیر مجاز و غیرکارشناسی و اشکالات اساسی شبکه آب و فاضلاب است نه بخش مصرف خانگی یا کشاورزان محلی. در نتیجه حتی اگر مردم ایده‌آل ترین اقدامات را برای این امر انجام دهند کمک چندانی به بحران آب نمی‌کند. تمام پیشنهادات نخست وزیر رژیم غاصب اسرائیل نیز متوجه همین طبقه از جامعه است که اقدامات مستقیم آن‌ها کمترین اثر را دارد. ضمن اینکه ما تکنولوژی تصفیه فاضلاب شهری و حتی آلوده‌ترین فاضلاب‌های صنعتی را در کشور داریم و نیازی به تکنولوژی‌های اسرائیل نداریم؛ به عنوان مثال اردیبهشت امسال(1397) پژوهشگران دانشگاه قم موفق به تولید یک نانو کاتالیست گیاهی با کاربری تصفیه پساب صنعتی حاوی فلزات سنگین، شدند.
 
فارغ از ذات توطئه گرانه‌ی رژیم صهیونیستی، این پیشنهاد نتانیاهو از چند جهت می‌تواند تهدید باشد. این‌که جامعه و متخصصان از راه‌حل‌های اصلی غافل شوند و گرفتار راه‌کارهای فرعی پیشنهادی شوند. دومین تهدید استفاده از روش‌های پیچیده‌ای است که ممکن است بعد از سال‌ها متوجه شویم که چه آسیب‌هایی به ملت ایران وارد می‌شود. چه بسا با این روش تصفیه فاضلاب که معرفی خواهند کرد یک بیماری ناشناخته را به مردم سرایت‌ دهند یا باعث مشکلاتی مثل نازایی یا بیماری‌های ناشناخته همچون ام اس شوند. کما اینکه در گذشته نیز انجام چنین توطئه‌ها ضد نسل و بیولوژیکی، از سوی کشورهای استعماری و نیز رژیم صهیونیستی مسبوق به سابقه است. و به طور پنهان مردم به دست خودشان، خود را به گرفتاری‌های عظیم و غیرقابل حل دچار کنند. احتمال دیگری نیز وجود دارد که آن‌ها میخواهند روشی جدید را که خودشان آزمون نکرده‌اند را روی ملت ایران آزمایش کنند و از ملت شریف ایران به عنوان موش آزمایشگاهی استفاده ببرند. این احتمال هم دور از ذهن نیست، چنان‌که موارد متعددی گزارش شده که بسیاری از مردم کشورهای آفریقایی که سالیان طولانی مستعمره کشورهای اروپایی بودند قربانی این آزمایش‌های غیرانسانی شده‌اند. و آخرین و مهم‌ترین تهدید این است که مردم آگاه ما دچار این توهم شوند که اسرائیل دشمن ما نیست و دوست ماست و پیشرفت ملت ایران را می‌خواهد. که اگر خدای ناکرده روزی این باور خطرناک بر ملت ما حاکم شود، اسرائیل غاصب مقاصد زیادی را می‌تواند با تکیه بر این این باور اجتماعی به پیش ببرد که ان‌شاءالله این‌چنین نخواهد شد.
 
راه حل اصلی بحران آب
راهکار اصلی و اساسی مشکلات آبی کشور ممکن است همچون یک جراحی سنگین، مقداری سخت، دردناک و هزینه‌بر باشد ولی اگر بخواهیم خودمان زنده بمانیم و نسل آینده نیز بتواند در این کشور زندگی کند چاره‌ای جز این اقدامات اساسی نیست. برخی از این اقدامات و راه‌حل‌ها عبارتند از:
-         انتقال صنایع آب‌بر همچون فولاد مبارکه، ذوب‌آهن اصفهان، کارخانجات فولاد یزد و صنایع کاشی و سرامیک یزد و دیگر صنایع آب‌بر مناطق خشک و نیمه خشک به سواحل خلیج فارس و دریای عمان (ساحل مکران)؛
-         محدودیت و تنظیم‌گری در حوزه کشت و صادرات محصولات کشاورزی آب‌بر همچون هندوانه و طالبی به ویژه در مناطق و استان‌های خشک و کم‌آب؛
-         مدرن سازی شیوه آبیاری باغات و مزارع کشاورزی؛
-         پلمپ و تخریب چاه‌های غیر مجاز بویژه چاه‌های عمیق؛
-         تغییر سبک زندگی به منظور کاهش مصرف مستقیم و غیر مستقیم آب بر اساس آموزه‌های اسلامی
-         نوسازی و بهسازی شبکه‌های آب و فاضلاب شهری به منظور جلوگیری از هدررفت آب؛
-         تصفیه فاضلاب‌های صنعتی و شهری به منظور قابل استفاده و سالم ماندن آب پایین دست رود‌ها و تالاب‌ها؛
-         دیپلماسی آب با کشورهای همسایه بر سر حوضه‌های آبریز مشترک؛
-         تولید کالاهای کم آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران؛
-         بارورکردن ابرهای مناطق مختلف ایران با استفاده از فناوری‌های نوین
 
این راه‌کارها هرچند سخت و بعضا ممکن است دردناک باشد اما برای ایران لازم است و چاره‌ی مناسبی جز این گزینه‌ها وجود ندارد. این‌ها راه‌های اصلی بحران مدیریت آب ایران است نه آن پیشنهاد سخیف، مغرضانه و مشکوک نتانیاهو برای بحران آب ایران. امیدواریم مسئولین ایران به زودی به این پیشنهادهای علمی و بومی، جامه عمل بپوشانند.

 

 

*مهدی سرمست/ گروه اقتصادی اندیشکده هبرهان/ انتهای متن|

کد مطلب: 11004  |  تاريخ: ۱۳۹۷/۶/۵  |  ساعت: ۱۱ : ۱۹

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران