تبیین بیانات رهبر معظم انقلاب‌اسلامی در دیدار با هیئت دولت
برای حل مشکل افزایش مصرف بنزین چه باید کرد؟
با روند افزایشی مصرف سوخت در سال‌های اخیر، پیش‌بینی‌های کارشناسان نشان می‌دهد که مصرف بنزین در سال جاری بیش از تولید باشد و واردات بنزین امری اجتناب‌ناپذیر است اما با توجه به شرایط تحریمی پیش رو، احتمالاً برای تأمین بنزین مصرفی، کشور دچار مشکلاتی شود.
گروه اقتصادی اندیشکده برهان؛ رهبر معظم انقلاب‌اسلامی در دیدار اخیر با اعضای هیئت دولت با اشاره به افزایش مصرف بنزین در کشور فرمودند: «اینکه «ما که خودمان یکی از تولیدکنندگان بزرگ نفت دنیا هستیم، بنزین را وارد می‌کنیم»، این بسیار خبر بدی است؛ چرا این کار اتّفاق می‌افتد؟ ما چرا اصلاً نفت را خام صادر می‌کنیم؟ گاز را چرا تبدیل به محصول و ال‌اِن‌جی نمی‌کنیم؟ نفت را چرا تبدیل به بنزین نمی‌کنیم که صادر کنیم؟ این‌یک سؤالی است؛ این بد استفاده کردن است. بنده از سال‌ها پیش -از شاید پانزده شانزده سال پیش- در دولت‌های قبل، مکرّر بر روی مسئله‌ی پالایشگاه‌های داخلی و توسعه‌ی پالایشگاه‌ها و تولید محصولات گوناگونِ نفت تکیه کرده‌ام؛ خب این کار انجام بگیرد. رفتند آقای روحانی دو فاز از این پالایشگاه ستاره‌ی خلیج‌فارس را افتتاح کردند؛ این، تولید کشور را به مبالغ زیادی بالا برد؛ این، یکی از مسائل مهم است. خب ما همین خط را دنبال کنیم؛ چرا ما باید بنزین وارد کنیم؟ در مواردی، سال‌هایی اتّفاق افتاده که چند میلیارد ما پول دادیم برای اینکه بنزین وارد کشور کنیم؛ کشوری که خودش منابع مهم نفتی دارد و صادرکننده‌ی نفت است، آن‌وقت بنزینِ منشقّ از نفت را باید ما وارد بکنیم؛ خب این خیلی چیز عجیب‌وغریبی است. روی این‌ها تکیه باید کرد، روی این باید کار کرد و می‌شود کار کرد؛ همین‌طور مسئله‌ی گاز که اشاره کردم و عرض کردم.حالا در داخل کشور هم یکی از مشکلات بزرگ ما از این به‌اصطلاح به نظر من بد استفاده کردن از ظرفیت‌های داخلی، مصرف بالای بنزین در داخل است؛ آن روز ایشان به من گفتند که روزانه 105 میلیون لیتر مصرف بنزین کشور است؛ حالا یک جای دیگر من خواندم در یک گزارشی که بیشتر است، 120 میلیون [لیتر]. حالا، 105 میلیون لیتر! چرا؟ چرا باید این‌قدر ما مصرف بکنیم؟ یک دوره‌ای مسئولین توانستند مصرف روزانه را برسانند به حدود 65 میلیون لیتر، یعنی کمتر از 65 میلیون لیتر؛ شد این کار؛ البتّه خود آن‌ها بعداً خرابش کردند، لکن این کار ممکن است، این کار می‌شود، شدنی است، راه‌هایی وجود دارد، دنبال کنید آن راه‌ها را، با قدرت پیش بروید. حالا ممکن است یک تعدادی -آدم‌هایی یا هر خانواده‌ای که پنج ماشین دارند و مصارف زیاد دارند- ناراحت بشوند؛ خب بشوند! از این 105 میلیون لیتر در روز، چقدرش دست آحاد مردم و اکثریّت مردم کشور می‌افتد؟ یعنی این‌ها به نظر من یک‌چیزهای مهمّی است؛ جلوی این را بگیرید، نگذارید. بخش عمده‌ای از این به عهده‌ی وزارت نفت است و [نیز] مجموعه‌ی دولت؛ باید روی این تصمیم‌گیری کنید و نگذارید.»
 
آمارها چه می‌گوید؟
با توجه به آمار منتشرشده از سوی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، میانگین مصرف بنزین کل کشور در تیرماه رکورد جدیدی را ثبت کرد و به 92 میلیون لیتر رسید. همچنین روز 31 تیرماه سال جاری با مصرف 121 میلیون و 800 هزار لیتر، پرمصرف‌ترین روز در تاریخ کشور بوده است. این در حالی است که بنا بر اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در حال حاضر تولید بنزین در کشور نزدیک به 80 میلیون لیتر است که با به مدار آمدن فاز دوم پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس به 84 میلیون لیتر می‌رسد. مسئولان پیش‌بینی کرده بودند که در سه‌ماهه نخست امسال، میزان واردات روزانه بنزین در حدود 9 میلیون لیتر باشد که در سه‌ماهه دوم به 4.5 میلیون لیتر در روز کاهش‌یافته، درنهایت در سه‌ماهه سوم سال قطع شود. البته تاکنون، میزان واردات بیش از میزان پیش‌بینی‌ها بوده است.
بنا بر داده‌های ترازنامه هیدروکربوری کشور در سال 94، مصرف بنزین در تیرماه سال 93 و 94 یکی از کم‌مصرف‌ترین ماه‌های این دو سال بوده است و با توجه به وضعیت رکوردشکنی مصرف در تیرماه 97، باید درباره وضعیت و نحوه مصرف سوخت در ماه‌های آتی، تمهیداتی اندیشید.
 
ایران، سالانه تعداد بالایی خودروی بنزین سوز به ناوگان حمل‌ونقل کشور اضافه می‌شود و به دلیل نبود سامانه‌ای کارآمد برای از دور خارج کردن خودروهای فرسوده، هر ساله فراوانی خودروهای سواری بنزین سوز افزایش می‌یابد، در صورت ادامه این روند افزایشی، پیش‌بینی می‌شود در آینده وسایل نقلیه بنزین سوز بیشتر و به‌تبع آن، مصرف بنزین بیشتری داشته باشیم.
 
 
باوجوداینکه سرانه خودرو در ایران کمتر از متوسط جهانی است، سرانه مصرف بنزین در ایران، دو برابر سرانه سایر کشورهای دنیا است که این امر ناشی از دو دلیل است:
1-    متوسط مصرف سوخت خودروها در ایران بسیار بالاست و وسایل حمل‌ونقل بنزینی در حال افزایش است.
2-    حجم عظیمی از سوخت در ایران قاچاق می‌شود.
که در ادامه هریک بررسی می‌شود:
 
 1- افزایش وسایل حمل‌ونقل
بخش حمل‌ونقل مهم‌ترین و بیشترین مصرف‌کننده بنزین در کشور است. هرگونه بهینه‌سازی و کنترل میزان مصرف در این بخش، سبب کاهش مصرف‌شده، افزایش تولیدات این بخش، مصرف بنزین را افزایش می‌دهد. طبق گزارش مرکز آمار ایران، سالانه تعداد بالایی خودروی بنزین سوز به ناوگان حمل‌ونقل کشور اضافه می‌شود و به دلیل نبود سامانه‌ای کارآمد برای از دور خارج کردن خودروهای فرسوده، هر ساله فراوانی خودروهای سواری بنزین سوز افزایش می‌یابد، در صورت ادامه این روند افزایشی، پیش‌بینی می‌شود در آینده وسایل نقلیه بنزین سوز بیشتر و به‌تبع آن، مصرف بنزین بیشتری داشته باشیم.
 
2- قاچاق سوخت
قاچاق سوخت معضل دیرینه در عرضه سوخت بوده و سبب شده است تا مصرف سوخت در ایران همواره بالا بوده و تولید دنباله‌رو مصرف باشد. هرچند به دلیل پنهانی بودن این امر، برآورد دقیقی از میزان آن در کشور وجود ندارد؛ اما برآورد قاچاق سوخت در سال 92 حداقل 20 میلیون لیتر در روز بوده است. این میزان برای نیمه اول سال 95، حداکثر 2 تا 3 میلیون لیتر در روز 4 و برای سال 96 در حدود 5 میلیون لیتر در روز ارزیابی‌شده است.
 
عمده علت قاچاق سوخت، به اختلاف قیمت میان ایران و کشورهای همسایه برمی‌گردد. قیمت سوخت در ایران در مقایسه با کشورهای همسایه به حدی است که با وجود ریسک بالای قاچاق، باز هم قاچاقچیان نمی‌توانند از سود هنگفت این کار چشم‌پوشی کنند. نکته قابل‌تأمل آن است که در ایران مرزهای باز و غیرقابل‌کنترلی وجود دارد که بستر مناسبی را برای قاچاق سوخت فراهم کرده است. با وجود بررسی‌های بسیار برای اشتغال‌زایی مرزنشینان، آنان همچنان اشتغال ثابتی ندارند و به‌ناچار از فرصت‌هایی که تفاوت قیمت حامل‌های انرژی در مرزها به وجود می‌آورد استفاده کرده و با مخارج قاچاق در حوزه سوخت امرارمعاش می‌کنند. گفتنی است برخلاف آنچه تصور می‌شود، مرزنشینان بخش کوچکی از قاچاقچیان سوخت در کشور هستند؛ چراکه به دلیل سودآور بودن این عمل، افراد غیربومی نیز در این حوزه با داشتن امکانات و ارتباطات با خارج از مرزها و استفاده از رانت‌هایی که در اختیارشان قرار می‌گیرد، دست به قاچاق سوخت می‌زنند. ایران، پس از ونزوئلا (با قیمت هر لیتر، یک سنت) ارزان‌ترین بنزین جهان را در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهد.
 
چه باید کرد؟
 
1- در کوتاه‌مدت، جهت ممانعت از قاچاق سوخت کشور و کاهش فوری مصرف آن، توصیه می‌شود که به شیوه قبل، سوخت سهمیه‌بندی شود. با توجه به وجود زیرساخت‌های لازم کارت سوخت برای اکثر خودروها و موجود بودن آن نزد دارندگان خودرو و همچنین مجهز بودن پایانه‌های فروش و پمپ‌بنزین‌ها به ابزارهای فنی استفاده از کارت، تهیه سوخت، تنها از طریق کارت به‌آسانی و با کمترین هزینه امکان‌پذیر خواهد بود. همچنین لازم است برای پیشگیری از ایجاد تورم و واکنش جامعه، قیمت سوخت غیر سهمیه‌ای، اندکی بیش از قیمت سهمیه‌ای عرضه شود. این اقدام سبب می‌شود تا مشتریان پرمصرف و در معرض قاچاق شناسایی شوند و ازآنجایی‌که در قیمت غیر سهمیه‌ای نیز قاچاق همچنان توجیه‌پذیر است، باید با انجام مراقبت‌های امنیتی - انتظامی، از قاچاق سوخت توسط این افراد جلوگیری کرد. با نگاهی به گذشته و مشاهده مصرف سوخت در سال‌های پیش و پس از کارت سوخت مشاهده می‌شود که استفاده از سهمیه‌بندی قادر است مصرف سوخت را کاهش داده، از شتاب رشد مصرف بنزین نیز بکاهد. در تمام سال‌های بعد از اجرای طرح کارت سوخت، مصرف بنزین نسبت به سال قبل از آن کمتر بوده است (رشد متوسط سالیانه نسبت به سال 1385 همواره منفی است.) درصورتی‌که از سال 95 و با حذف کارت سوخت، مصرف بنزین افزایش‌یافته است.
 
لازم است حمل‌ونقل عمومی گسترش یابد تا افزایش قیمت در حوزهحامل‌های انرژی، منجر به فشار به جامعه و مختل شدن بعضی امور نشود. می‌توان برای تأمین مالی ساخت حمل‌ونقل عمومی، بخشی از بودجهآزادسازی قیمت بنزین را به این امر اختصاص داد
 
2- ضروری است که همراه با بازگرداندن سیستم کارت سوخت و عرضه مجدد بنزین در دو نرخ به مصرف‌کنندگان، اصلاحاتی جهت کارکرد بهتر این سیستم صورت پذیرد:
 
الف- عرضه سوخت غیر سهمیه‌ای به قیمت فوب:
مطابق قانون هدفمندی یارانه‌ها 8، قیمت سوخت غیر سهمیه‌ای باید معادل 90 درصد روی کشتی (فوب) باشد. لازم است این محاسبه بر مبنای دلار کشف قیمت شده در بازار ثانویه بوده و قیمت نهایی بنزین نیز شناور باشد
 
ب- تخصیص سوخت بر اساس پیمایش:
لازم است برای جلوگیری از فروش قاچاق سوخت، با نصب موقعیت‌یاب در تاکسی‌ها نیز همانند ناوگان دیزلی کشور، تخصیص سوخت بر اساس پیمایش صورت گیرد. این اقدام می‌تواند علاوه بر اینکه مانع از افزایش قیمت توسط تاکسی‌ها شود، از فروش غیرمجاز بنزین توسط آن‌ها به دیگران نیز جلوگیری کند؛ زیرا در صورت فروش بنزین یارانه‌ای به قیمت آزاد، مسافت کمتری را با بنزین سهمیه‌ای طی می‌کنند و درنتیجه در دوره آتی، سهمیه بنزین کمتری دریافت خواهند کرد.
 
ج- تخصیص مشروط بنزین به تاکسی‌های اینترنتی:
با توجه به اشتغال‌زایی تاکسی‌های اینترنتی و همچنین کاهش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان، می‌توان به تاکسی‌های اینترنتی نیز سهمیه متناسبی بر مبنای عملکرد (با ضریبی کمتر از تاکسی‌های رسمی) اعطا کرد؛ به شرطی که صاحب خودرو توسط ارائه‌دهنده خدمت تاکسی اینترنتی، بیمه‌شده باشد تا هم این شغل به‌عنوان شغلی رسمی در نظر گرفته شود و هم با افزایش پایه بیمه‌شدگان تأمین اجتماعی در آینده با بحران کمتری در حوزه تأمین اجتماعی روبه‌رو باشیم. کمتری در حوزه تأمین اجتماعی روبه‌رو باشیم.
 
د - تخصیص بخشی از یارانه آزادشده به مستضعفین:
 با تخصیص سهمیه سوخت و فروش بقیه آن به قیمت آزاد، درآمد دولت از ناحیه کاهش یارانه تخصیصی به سوخت افزایش می‌یابد و می‌تواند بخشی از آن را برای جبران افزایش قیمت‌ها و تورم، به اقشار مستضعف تخصیص دهد. ازآنجایی‌که قیمت شناور است و بستگی به میزان مصرف سوخت توسط مردم دارد، رقم یارانه در هر دوره تغییر می‌کند و لازم نیست عدد ثابتی باشد. تنها کافی است رقم‌های فروش هرروزه به‌صورت شفاف اعلام شود.
 
3- در ادامه لازم است دولت از پرداخت یارانه در حوزه انرژی اجتناب و قیمت را آزاد کند. با این سیاست افزایش قیمت و امکان صادرات این محصول به کشورهای همسایه، عایدی بیشتری نصیب کشور شده، دولت به این منظور یارانه‌ای به تولیدکنندگان بنزین پرداخت نخواهد کرد. بااین‌حال، در شرایط فعلی این اقدام امکان‌پذیر نیست و درنتیجه آن به اقشار ضعیف‌تر، فشار مضاعفی خواهد آمد. همچنین ممکن است این افزایش قیمت، هزینه‌های تولید را نیز افزایش داده، سبب کاهش تولید در کشور و افزایش بیکاری شود. برای انجام این گام، لازم است در ابتدا زیرساخت‌هایی برای این منظور تهیه شود؛ دو مورد از مهم‌ترین این زیرساخت‌ها عبارت‌اند از:
 
الف - حمل‌ونقل عمومی: لازم است حمل‌ونقل عمومی گسترش یابد تا افزایش قیمت در حوزه حامل‌های انرژی، منجر به فشار به جامعه و مختل شدن بعضی امور نشود. می‌توان برای تأمین مالی ساخت حمل‌ونقل عمومی، بخشی از بودجه آزادسازی قیمت بنزین را به این امر اختصاص داد، بدین‌صورت که اوراق بدهی بر این اساس منتشر کرد تا با تأمین مالی مردمی حمل‌ونقل عمومی، پس از آزادسازی قیمت بنزین از این منبع، قیمت اوراق در سررسید پرداخت شود.
 
ب- بهینه‌سازی خودروها: لازم است خودروهای تولیدی در داخل کشور نسبت به مصرف سوخت بهینه شوند. در غیر این صورت، وجود خودروهای با مصرف سوخت بالا، مانع اصلی واقعی شدن قیمت بنزین خواهد بود. همچنین با وجود گسترش خودروهای هیبریدی و الکترونیکی در جهان، لازم است کشور ما نیز به این سمت حرکت کند. با وجود اختلاف قیمت بالای بین بنزین عرضه‌شده در ایران و سایر کشورها، قاچاق این محصول استراتژیک به‌شدت سودآور بوده و این مسئله سبب شده است تا مصرف سوخت به‌شدت افزایش یابد و تولید داخلی، کفاف مصرف را ندهد.

 

*گروه اقتصادی اندیشکده برهان/ انتهای متن|

کد مطلب: 11022  |  تاريخ: ۱۳۹۷/۶/۱۷  |  ساعت: ۱۶ : ۴۶

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران