بررسی افزایش قیمت دلار در گفت‌وگو با مرتضی افقه
فشار تجار و چراغ سبز بانک مرکزی به افزایش قیمت ارز
به نظر می‌رسد علی‌رغم تسلط نسبی دولت بر میزان عرضه‌ی ارز، تمایل بانک مرکزی به افزایش قیمت ارز به نرخی که خود آن را نرخ واقعی می‌داند و نیز تحت فشار برخی تجار که منافعشان در افزایش قیمت ارز است، بانک مرکزی چشم خود را به‌روی افزایش اخیر قیمت ارز بست تا به نرخ مورد نظر نزدیک شود.
گروه اقتصادی برهان؛ معتقد است اگر دولت بخواهد دلار را تک‌نرخی کند، حتماً یک شوک جدید بر اقتصاد ایران تحمیل خواهد شد. فارغ‌التحصیل اقتصاد از دانشگاه بیرمنگام انگلستان، که مدتی هم رئیس دانشکده‌ی اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز بوده است، در گفت‌وگوی تفصیلی با «برهان» می‌گوید: با روی کار آمدن دولت روحانی و استفاده از مشاورینی که عمدتاً به دیدگاه‌های اقتصاد آزاد معتقدند، شعار تک‌نرخی شدن دوباره زنده شد. دکتر مرتضی افقه اضافه می‌کند: از همان ابتدا برای اینجانب و بسیاری از اقتصاددانان کشور که با ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور آشنا بودند، مشخص بود که بانک مرکزی قادر به تحقق این شعار نخواهد بود، چون میزان ذخایر در دسترس ارزی در حدی نبود که تقاضای ارز را پاسخ‌گو باشد. وی با انتقاد از بانک مرکزی می‌گوید: تعجب از آن است که بانک مرکزی با داشتن آن‌همه کارشناس خبره، چگونه هنوز شناخت واقعی از شرایط فعلی اقتصادی و اجتماعی کشور برای تک‌نرخی شدن ارز ندارد. 
 
یکی از شعارهای رئیس‌کل بانک مرکزی از سال 92 تک‌نرخی شدن ارز بود، اما وی و تیم اقتصادی دولت هیچ‌گاه نتوانستند به این وعده عمل کنند؟ به نظرتان چرا؟ چه موانعی بر سر راه تک‌نرخی شدن وجود داشت؟
 
شعار تک‌نرخی شدن ارز از بعد از پایان جنگ تحمیلی به یکی از شعارهای اصلی دولت‌ها تبدیل شد و هدف آن نیز عمدتاً جلوگیری از گسترش فساد در بازار ارز و نیز جلوگیری از اجحاف نسبت‌به بخش‌هایی از اقتصاد اعلام می‌شد. این هدف به‌خودی‌خود می‌تواند مطلوب باشد؛ به شرطی که شرایط آن فراهم باشد و تک‌نرخی شدن آن منجر به ایجاد شوک در بازار مصرف و تولید نشود. به‌طور کلی، برای اینکه قیمت یک کالا یا خدمت در بازار دارای نرخی واحد باشد، طبق تئوری‌های اقتصادی، باید عرضه و تقاضای آن کالا یا خدمات در یک قیمت باهم برابر شوند. برابر شدن این دو طرف نیز به شرایط حاکم بر بازار بستگی دارد. به همین دلیل، اگر قیمت کالا یا خدمتی از تعادل خارج شده باشد، سیاست‌گذار دولتی در کوتاه‌مدت به‌سختی قادر است عرضه و تقاضای آن را تنظیم کند. در مورد ارز اما شرایط برای سیاست‌گذار بسیار دشوارتر است، زیرا عرضه‌ی ارز در ایران عمدتاً تابعی از درآمدهای نفتی است که آن‌هم تا حد زیادی به شرایط حاکم بر بازارهای خارجی و روابط سیاسی-اقتصادی کشور با جوامع پیشرفته یا با اقتصادهای در حال گذار، که عمدتاً خریدار نفت هستند، بستگی دارد. ازآنجاکه درآمدهای نفتی بعد از انقلاب در حال نوسان‌های بعضاً شدید بوده است، دولت‌ها به‌ندرت توانسته‌اند به هدف تک‌نرخی شدن قیمت ارز دست یابند. با مرور سه دهه‌ی پس از انقلاب، تنها در دوره‌ی دوم ریاست‌جمهوری دولت اصلاحات، با توجه به رونق نسبی اقتصادی و بهبود درآمدهای نفتی، قیمت ارز برای دوره‌ای دوسه‌ساله به‌صورت نرخ واحد در بازار ردوبدل می‌شد. در کل اما ساختار حاکم بر بازار و اقتصاد کشور به‌گونه‌ای است که نوعاً تقاضای ارز بر عرضه‌ی آن فزونی دارد و بنابراین تک‌نرخی شدن آن در واقع مصادف است با افزایش شدید قیمت ارز در مدتی کوتاه که به نوبه‌ی خود موجب ایجاد شوک به اقتصاد کشور خواهد شد.
 
با روی کار آمدن دولت روحانی و استفاده از مشاورینی که عمدتاً به دیدگاه‌های اقتصاد آزاد معتقدند، شعار تک‌نرخی شدن دوباره زنده شد. از همان ابتدا برای اینجانب و بسیاری از اقتصاددانان کشور که به ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور آشنا بودند، مشخص بود که بانک مرکزی قادر به تحقق این شعار نخواهد بود، چون میزان ذخایر در دسترس ارزی در حدی نبود که پاسخ‌گوی تقاضای ارز باشد. با این وصف، بانک مرکزی به تکرار این شعار ادامه داد و البته تاکنون قادر به تحقق آن نشده و تعجب از آن است که بانک مرکزی با داشتن آن‌‌همه کارشناس خبره، چگونه هنوز شناخت واقعی از شرایط فعلی اقتصادی و اجتماعی کشور برای تک‌نرخی شدن ارز را ندارد.
 
یکی از اعضای اتاق بازرگانی گفته است عده‌ای نمی‌گذارند دلار تک‌نرخی شود و مانع ایجاد می‌کنند. آیا شما این را قبول دارید؟ این‌ها چه‌کسانی هستند؟ چرا دولت اجازه‌ی چنین مقاومتی را می‌دهد و مقابله نمی‌کند؟
 
همان‌گونه که در فوق بیان شد، شرایط اقتصادی و ذخایر ارزی موجود برای نیل به نرخی که اقتصاد را دچار شوک نکند، وجود ندارد. بنابراین بانک مرکزی در واقع قادر به حرکت به‌سوی تک‌نرخی شدن ارز نبوده، چون احتمالاً از تبعات سوء اقتصادی و بنابراین سیاسی-اجتماعی آن نگران بوده است. این نکته قابل ذکر است که در شرایط فعلی، تک‌نرخی شدن قیمت ارز برابر است با افزایش بعضاً شدید و شوک‌گونه­ی قیمت ارز که می­تواند تبعات غیرقابل کنترلی برای اقتصاد کشور به‌خصوص افزایش تورم داخلی و وارداتی داشته باشد. با این وصف، به این نکته هم باید اذعان نمود که متأسفانه ساختارهای اداری و سیاسی و اجتماعی کشور به‌گونه‌ای است که در هریک از حالات تثبیت نرخ ارز یا آزادسازی آن به بهانه­ی تک‌نرخی شدن، منافعی برای گروه‌های سیاسی و اقتصادی متنفذ وجود دارد که محرک آن‌ها برای فشار به دولت برای نیل به اهداف شخصی و گروهی خود است.
 
دلیل گرانی‌های اخیر دلار از 3500 به 4100 چیست؟ 
 
تغییر قیمت کالاها معمولاً تحت‌تأثیر عوامل متعدد می‌تواند باشد و گرانی شدید و یکباره‌ی نرخ ارز در یکی دو ماه گذشته، اگرچه تحت‌تأثیر مسافرت عظیم زوار به عراق برای تکریم اربعین حسینی (ع) یا مسافرت‌های ناشی از آغاز سال جدید میلادی مطرح شد، اما به نظر می‌رسد میزان افزایش فراتر از تأثیر چنین اتفاقاتی باشد و احتمالاً با فشار تجار (عمدتاً صادرکننده‌ها) و چراغ سبز بانک مرکزی همراه بوده است تا بتواند به هدف تک‌نرخی شدن قیمت ارز برسد که بنا بود از نیمه‌ی دوم امسال کلید بخورد.
 
با توجه به اینکه تحریم‌ها به اذعان دولتی‌ها لغو شده و مبادلات بانکی و پولی به‌راحتی در حال انجام است و پول نفت نیز به‌راحتی قابل وصول شدن است، چرا کماکان در حوزه‌ی دلار با نوسانات ارزی مواجهیم؟
 
اگرچه تحریم‌ها لغو شده، اما ظاهراً به‌دلایل اداری-اجرایی هنوز همه‌ی محدودیت‌های بانکی رفع نشده است. از طرف دیگر، قیمت نفت از حدود دو سال پیش با کاهش شدید مواجه شد؛ به‌طوری‌که دریافتی‌های ناشی از فروش نفت را نسبت‌به دوره‌ی ریاست‌جمهوری آقای احمدی‌نژاد به‌شدت کاهش داد. این را هم می‌دانیم که الگوی مصرفی جامعه بعد از تطبیق با بالاترین درآمد، معمولاً تا مدت معین نسبت‌به کاهش درآمد مقاومت نشان می‌دهد. مجموعه‌ی این عوامل باعث شد تا از یک طرف میزان داشته‌های ارزی دولت با سرعت پیشین افزایش نیابد و ثانیاً میزان تقاضا به‌میزان لازم و متناسب با شرایط بعد از تحریم، کاهش پیدا نکند. به همین دلیل، اعتقاد داشتم که دولت اگر بخواهد سیاست تک‌نرخی ارز را در پیش بگیرد، با ناکامی روبه‌رو خواهد شد. نتیجه‌ی اقدام اخیر دولت در فروش ارز در بانک‌ها به قیمت آزاد نیز با موفقیت همراه نبوده است. بنابراین مادامی که شرایط فعلی بر درآمدهای نفتی حاکم است و نشانه‌ای از افزایش قابل توجه میزان ارز ناشی از صادرات نفتی و غیرنفتی در کوتاه‌مدت وجود ندارد، بهتر است بانک مرکزی در به‌کارگیری و حتی اعلام سیاست تک‌نرخی شدن ارز با احتیاط قدم بردارد تا با کاهش اعتماد عمومی همراه نگردد.
 
عدد مورد نظر دولت درباره‌ی دلار چند است؟ به نظرتان قیمت دلار در قبل و بعد از انتخابات چه عددی خواهد شد؟
 
اخیراً یکی از مسئولان ذی‌ربط در بانک مرکزی قیمتی حدود 3700 تومان برای هر دلار به‌عنوان نرخ واقعی ارز اعلام کرده بود. به‌نظرم چراغ سبز بانک مرکزی به افزایش اخیر قیمت ارز با همین منظور بوده است تا قیمت ارز را به قیمت مورد نظر نزدیک کند و آن‌گاه میزان آن را برای تک‌نرخی شدن کنترل کند. اقدام مکمل بانک مرکزی، اجازه‌ی فروش ارز به قیمت آزاد به برخی بانک‌ها بود که آن‌هم ظاهراً با موفقیت همراه نبوده و به‌ناچار قیمت ارز کماکان به‌صورت دونرخی عرضه می‌شود. اگر شرایط سیاسی داخلی و به‌خصوص بین‌المللی با روی کار آمدن فردی غیرقابل پیش‌بینی در آمریکا (ترامپ) تغییر نکند، قیمت ارز در محدوده‌ی فعلی باقی می‌ماند. ازآنجاکه بانک مرکزی رقم واقعی را در همین حدود می‌داند، بعید است نرخ ارز در سال آینده نیز از این میزان کمتر شود؛ البته با فرض ثبات شرایط سیاسی داخلی و خارجی.
 
با توجه به اینکه هشتاد درصد بازار ارز دست دولت است، دولت چقدر در گرانی‌های اخیر دلار نقش داشته است؟ برخی می‌گویند جبران کسری بودجه دلیل گرانی دلار است و برخی دیگر نیز مسائل دیگری را مطرح می‌کنند. تحلیل شما چیست؟
 
دولت افزایش قیمت ارز به‌منظور تأمین کسری بودجه را مکرر تکذیب کرده است. با این وصف، به نظر می‌رسد علی‌رغم تسلط نسبی دولت بر میزان عرضه‌ی ارز، تمایل بانک مرکزی به افزایش قیمت ارز به نرخی که خود آن را نرخ واقعی می‌داند و نیز تحت فشار برخی تجار که منافعشان در افزایش قیمت ارز است، بانک مرکزی چشم خود را به‌روی افزایش اخیر قیمت ارز بست تا به نرخ مورد نظر نزدیک شود. اگرچه بسیاری از صادرکنندگان داخلی (که عمدتاً به خام‌فروشی روی آورده‌اند و افزایش نرخ ارز منافع اقتصادی‌شان را تأمین می‌کند) به فشار خود برای افزایش نرخ ارز ادامه می‌دهند، اما بعید است بانک مرکزی تحت‌تأثیر نگرانی از ایجاد شوک به اقتصاد، به رقمی بیش از میزان فعلی رضایت دهد.
 
گرانی دلار چه تبعاتی روی قیمت کالاها و خدمات می‌گذارد؟ مصداقی لطفاً بفرمایید. تبعات گران شدن قیمت دلار بر نرخ تورم تک‌رقمی چه تأثیری دارد؟
 
با توجه به نقشی که ارز و قیمت آن در اقتصاد کشور بازی می‌کند، هرگونه تغییر در نرخ ارز مستقیماً به اجزای اقتصاد منتقل می‌شود. شواهد نشان می‌دهد که هنوز بخش قابل توجهی از چهار بخش اقتصاد کشور (کشاورزی، صنعت، خدمات و صنعت نفت) به واردات کالا و خدمات برای گرداندن چرخ‌های خود وابسته‌اند. مضافاً اینکه بازار داخلی مصرف نیز هنوز بسیاری از نیازهایش را از بازارهای خارجی تأمین می‌کند. بنابراین هرگونه افزایش قیمت ارز، بلافاصله به افزایش تورم وارداتی و از طریق افزایش هزینه‌ی تولید، به تورم داخلی منجر می‌شود. افزایش اخیر قیمت ارز، در کمترین زمان، نمودی واضح در بازار کالاها و خدمات نهایی و واسطه‌ای داشت و هنوز دارد. از طرف دیگر، برخلاف اصرار عده‌ای که معتقدند افزایش نرخ ارز به افزایش صادرات غیرنفتی کمک می‌کند، باید اذعان نمود که سهم کالاهای خام، واسطه‌ای و کشاورزی در صادرات بسیار بالا و غالب است. بنابراین افزایش صادرات با چنین ترکیبی نه‌تنها قابل تفاخر و تمجید و حمایت نیست، بلکه در میان‌مدت و بلندمدت به زیان کشور خواهد بود. از طرف دیگر، براساس شواهد بسیار، کشش صادرات نسبت‌به قیمت ارز بسیار پایین است؛ بدین معنی که افزایش نرخ ارز توان اندکی در تحریک صادرات دارد. دلیل آن این است که تولید داخل (که مازاد آن قرار است صادر شود) خود گرفتار ده‌ها و صدها مانع سیاسی، اقتصادی، تقنینی، اجرایی و اداری است و افزایش تولید به‌قصد صادرات در چنین شرایطی، انعطاف لازم برای واکنش افزایشی به قیمت ارز را ندارد. نتیجه آنکه برخلاف اصرار برخی طرفداران افزایش نرخ ارز، این اقدام نه‌تنها منجر به تورم وارداتی و داخلی خواهد شد، بلکه تأثیری چشمگیر بر صادرات (کالاها و خدمات نهایی و خام) نخواهد داشت.
 
با توجه به گرانی قیمت دلار، آیا می‌توان از اجرایی شدن ایده‌ی دولت درباره‌ی تک‌نرخی شدن ارز سخن گفت؟
 
همان‌گونه که بیان شد، در ادبیات سیاسی-اقتصادی موجود، تک‌نرخی شدن ارز در کشور به‌معنی افزایش بعضاً شدید قیمت ارز و در نتیجه، تبعات نهایی آن خواهد شد. تردید و تعلل بانک مرکزی از حرکت به‌سوی تک‌نرخی شدن آن نیز ناشی از چنین پیش‌بینی‌ای است. در شرایط سیاسی داخلی و خارجی فعلی، بعید است بانک مرکزی ریسک افزایش نرخ ارز را بیش از آنچه در ماه گذشته اتفاق افتاد، بپذیرد.
 
 
*گروه اقتصادی برهان/انتهای متن/   

کد مطلب: 9885  |  تاريخ: ۱۳۹۶/۲/۲۶  |  ساعت: ۱۶ : ۴۶

نظرات ارسال شده
سفير فيلم
تبيين
پايگاه رصد انديشه‏هاي استرات‍‍ژيك
پايگاه هسته‏اي ايران