10957 نقدی بر مقایسه شرایط کنونیِ ایران با اواخر دوران قاجار توهّم بیماری قجری وقتی شرایط و زمینه‌های بسیار متفاوت دوران فعلیِ کشورمان در عصر جمهوری اسلامی با اواخر عصر قاجاریه مقایسه می‌شود، برای مخاطب منصف، نتایج مقایسه روشن است: تفاوت بنیادین میان نتایجِ بلندمدت دو انقلابِ مشروطه و انقلاب اسلامی، تفاوت در میزان سرمایه‌ی اجتماعی حاکمیت در دوران قاجار و عصر حاضر، اشغال کشور در عصر قاجار در مقایسه با حفظ تمامیت ارضی ایران در دوران جمهوری اسلامی و...، تنها بخشی از تفاوت‌های ماهویِ این دو عصر با یکدیگر است.... <div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>گروه تاریخ اندیشکده برهان/ محمد پوریان؛</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">چندی پیش، یادداشتی در پایگاه دویچه&zwnj;وله&zwnj;ی فارسی منتشر شد با عنوان &laquo;انسداد و ناکارآمدی؛ بیماری روسی در انتظار ایران؟&raquo; که نویسنده یادداشت، در توصیف مشکلاتِ اخیر کشور ـ خصوصاً در حوزه اقتصاد ـ در مقایسه&zwnj;ای کلان، شرایط فعلی کشور را از بسیاری جهات، مشابه اواخر دوران قاجار دانسته بود که نهایتاً به فروپاشی سلسله قاجاریه و ظهور پدیده&zwnj;ای مثل &laquo;سردار سپه&raquo; انجامید. یادداشت مذکور مدعی بود که ایران، در حال حاضر از نظر &laquo;شرایط عمومی&raquo;، انگار به حدود صد سال قبل بازگشته است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">اما بد نیست که این مقایسه ـ یا بهتر بگوییم مشابهت&zwnj;سازی ـ کمی مورد نقّادی قرار گیرد تا نتیجتاً با دید منصفانه&zwnj;تری بتوان گفت که آیا اساساً شرایط فعلی ما ـ با تمام کاستی&zwnj;ها و مشکلاتِ داخلی و خارجی ـ قابل قیاس با آن دوران است یا خیر؟</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">بدین منظور و در مقام مقایسه، به برخی مؤلفه&zwnj;های اصلیِ حاکمیت و نیز برخی شاخصه&zwnj;هایی که به جایگاه مردم در تصمیمات حاکمیت بازمی&zwnj;گردد، اشاره خواهد شد.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>تفاوت میان تبعات و نتایج دو انقلابِ مشروطه و انقلاب اسلامی</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">یکی از تفاوت&zwnj;های بنیادین میان اواخر دوران قاجار و گذار به دوران پهلوی با دوران فعلیِ ما، نگاه به این دو مقطع زمانی از منظر انقلاب&zwnj;های مهمی است که پیش از این دو مقطع رخ داده است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">انقلاب مشروطه، مقطع حساس تاریخ معاصر ایران تا قبل از اتمام حیات قاجاریه است که بر کیفیتِ این اتمام نیز اثرگذار بوده است. از آن طرف، انقلاب اسلامی نیز نقطه&zwnj;ی عطف تاریخ معاصر و مبدأ حیات فعلیِ جهوری اسلامی بوده است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">در انقلاب مشروطه، با تمام فراز و فرودها و هیجاناتش، در نهایت امر، انحرافاتی جدّی رخ داد که به استبداد و دیکتاتوریِ رضاخانی منجر شد. یکی از وجوه این انحراف، غلبه&zwnj;ی تدریجیِ روشنفکرانِ سکولار و لائیک در پهنه&zwnj;ی سیاسی کشور در نتیجه&zwnj;ی کنار رفتن و انزوای جریانات دینی و سیاسیونِ مذهبی بود. این انحراف ـ که مولود برخی کج&zwnj;روی&zwnj;های پس از مشروطه بود ـ به حدی بود که سبب شد این روشنفکران و جریانات منتسب به آنان، مطلوب خود را در ائتلاف با استبداد رضاخانی دیده، فعالیت&zwnj;های فرهنگی&zwnj;شان در کتاب&zwnj;ها، رساله&zwnj;ها، جراید، احزاب و اجتماعات را برای نفوذ در میان باورهای دینی و سنت&zwnj;های اصیل اسلامیِ مردم کافی ندانسته، دست به ائتلافی جدید آن هم با جریانی قُلدر، خشن و مستبد به سرکردگی سردار سپه بزنند!</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">این امر نشانگر آن است که بررسی اواخر عصر قاجار از منظر انحرافات پیش&zwnj;آمده در سیرِ مشروطیت، به وقوع استبداد رضاخانی انجامید، آن هم با محوریت روشنفکرانِ سکولار یا ضددینِ نام&zwnj;آشنایی چون آخوندزاده، فروغی و....</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">اما در شرایط فعلی ـ اگر از منظر مشابهت&zwnj;سازیِ پیش&zwnj;گفته به موضوع پرداخته شود ـ به واقع نشانه&zwnj;ای دال بر چنین ائتلافی در سطوحِ کلانِ سیاست کشور به چشم نمی&zwnj;خورد. به بیان دیگر، امروز اساساً چنین بستری در ساختار سیاسی ایران فراهم نیست که یک جریان سکولار و ضددینِ روشنفکر، آن هم دارای قدرت زیاد، بتواند با کمک یک جریانِ مستبدِ قلدر ـ که از دل نیروهای نظامی بیرون آمده ـ کودتایی نظامی را رقم زند.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>اجمالی از مقایسه&zwnj;ی &laquo;سرمایه اجتماعی&raquo; حاکمیت در دوران قاجار و زمانه&zwnj;ی حال</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">یکی از بسترهای مهمی که می&zwnj;تواند منجر به بروز کودتا شود این است که مردم، از دستگاه حاکمیتِ وقت، شدیداً ناراضی باشند تا شاید از این رهگذر، امیدی به اصلاح امور در حاکمیت بعدی داشته باشند. چنین شرایطی، آن روز و در عصر بی&zwnj;کفایتیِ قاجار، کاملاً فراهم بود؛ مردم با حاکمیتی روبرو بودند (عصر قاجار) که برای رشد و تعالی آنان و نیز مشارکت&zwnj;شان در امر سیاست&zwnj;ورزیِ کشور، کم&zwnj;ترین ارزشی قائل نبود و سرمایه&zwnj;ی اجتماعیِ شاه و دستگاه سلطنت، در حد بسیار پایینی بود که بخشی از این امر، ناشی از خودکامگی و غرور شخص پادشاه بود.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">در حالی که این میزان از سرمایه&zwnj;ی اجتماعی در دوران جمهوری اسلامی در مقایسه با دوران قاجار، قابل مقایسه نیست. در آن&zwnj;جا با حاکمیتی مواجه بودیم که مردم را رعیت و مملکت را مایملک خود می&zwnj;دانست، اما در اینجا با نظام سیاسی&zwnj;ای روبرو هستیم که نه تنها از مشارکت سیاسی مردم در فرآیندهای حاکمیتی شانه خالی نمی&zwnj;کند، بلکه با آغوش باز از آن استقبال کرده و آن را سند افتخار جمهوری اسلامی می&zwnj;داند؛ حتی از این هم بالاتر، مردم را ولی&zwnj;نعمت خود می&zwnj;داند؛<span dir="ltr">[1]</span> واضح است که تفاوت نگاهِ دو حاکمیت در نگاه به مردم و مشارکت&zwnj;شان در تحولات سیاسیِ کشور، قابل مقایسه نیست! در آن سوی قصه، فردی چون فتحعلی&zwnj;شاه را داریم که به سبب شهوتی که در قدرت&zwnj;خواهی دارد، از اینکه سرنوشت بالارفتن و یا پایین آمدن مقامات و درباریان در یدِ قدرت اوست، به خودش می&zwnj;بالد!<span dir="ltr">[2]</span> اما در این سوی قصه، با رهبرانی روبرو هستیم که فهم&zwnj;شان از نقش بنیادین مردم در تحقق حکومت الهی، متعالی و ارزشمند بوده، مردم را ولی&zwnj;نعمت و مخدوم خود می&zwnj;دانند.<span dir="ltr">[3]</span></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>اِشغال خاک ایران در عصر قاجار؛ حفظ تمامیت ارضی در دوران جمهوری اسلامی</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">چطور می&zwnj;توان از مشابهت میان شرایط روزگار قاجار و دوران فعلیِ جمهوری اسلامی سخن گفت، اما اشاره&zwnj;ای به دوران محنت&zwnj;بارِ ایران در خلال جنگ جهانی اول نکرد؟! قریب به هفت هزار سرباز روسی که به عناوین مختلف در ایالات شمالی کشور حضور داشتند، به موجب قرارداد 1907م، برای خود حقوق و امتیازات خاصی در شمال ایران قائل بودند. انگلیسی&zwnj;ها هم در جنوب کشور فرمانروایی می&zwnj;کردند و حکم دولت ایران فقط در مناطقی که به عنوان &laquo;بی&zwnj;&zwnj;طرف&raquo; تعیین شده بود، خوانده می&zwnj;شد.<span dir="ltr">[4]</span> اما تحقیر ایران و نادیده گرفتن تمامیت ارضی ایران به این&zwnj;جا نیز ختم نشد، بلکه طی قرارداد 1915م، همان منطقه&zwnj;ی بی&zwnj;طرف نیز برای ایران نادیده گرفته شد و محل یکه&zwnj;تازی متفقین گردید.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">این البته تمام ماجرا نبود. اشغال ایران به دست قوای متفقین، طبعاً همانند هر کشور جنگ&zwnj;زده&zwnj;ی دیگری، سیلی از مشکلات و بدبختی را برای کشور و خصوصاً مردم عادی به همراه می&zwnj;آورد. یکی از آن بدبختی&zwnj;ها، قحطی بزرگی بود که در خلال جنگ جهانی اول و در جریان اشغال ایران، گریبان ملت مظلوم&zwnj;مان را گرفت؛ قحطی&zwnj;ای که به تعبیر نویسنده&zwnj;ی کتاب &laquo;قحطی بزرگ&raquo;، &laquo;هولوکاست واقعی&raquo; تاریخ بوده و در آن، حدود 40درصد از مردم ایران به کام مرگ فرورفتند!<span dir="ltr">[5]</span></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">این&zwnj;ها همه در حالی&zwnj;ست که ایرانِ پس از انقلاب اسلامی، نه تنها در جریان جنگ تحمیلیِ هشت&zwnj;ساله، وجبی از خاکش را به دشمن نداد، نه تنها در طول قریب به 40 سال از عمر خود، تمامیت ارضی&zwnj;اش نقض نشد، بلکه امروز به واسطه&zwnj;ی دفاع مقتدرانه&zwnj;اش، توانسته خاکریز دفاعیِ خود را به خارج از مرزهایش برده، بسیاری از تهدیدات نظامی و امنیتی علیه خود را در خارج از مرزها پاسخ دهد و ناکام گذارد که جنگ با &laquo;داعش&raquo; در سوریه و عراق، یکی از مصادیقِ آن است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">در واقع، تمامیت ارضی ایران در دوران 40ساله&zwnj;ی بعد از انقلاب، نه تنها تمام و کمال حفظ شد، بلکه ایران توانست &laquo;عُمق راهبردی&raquo; خود را در بسیاری از کشورهای همسو با محور مقاومت نیز افزایش دهد که این نشان از شرایطی غیرقابل مقایسه با دوران قاجار دارد.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>عدم ثبات سیاسیِ دستگاه&zwnj;های اجرایی و تقنینیِ کشور در اواخر دوران قاجار</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">بی&zwnj;نظمی&zwnj;های مکرر در برگزاری ادوار مختلف انتخابات مجلس شورای ملی و نیز آمدوشدهای پربسامدِ کابینه&zwnj;های مختلف، چهره&zwnj;ای بی&zwnj;ثبات، بی&zwnj;نظم و پرهرج&zwnj;ومرج را از روند کارکرد ارکان حاکمیتیِ قاجار مخابره می&zwnj;کرد. دوره&zwnj;ی دوم مجلس شورای ملی، دو سال و یک ماه و نه روز طول کشید و در اواخر سال 1329ق، بعد از اِخراج مستشار آمریکایی، شوستر، بسته شد. بعد از آن، دوره&zwnj;ی فترت مجلس تا 1332ق به طول انجامید و با شروع سلطنت احمدشاه در سال 1333ق، مجلس سوم به تاریخ 17 محرم افتتاح شد و یکسال و هفت روز فعالیت داشت. در فاصله&zwnj;ی شعله&zwnj;ور شدن آتش جنگ جهانی اول و تعطیلی مجلس [سوم] تا شروع مجلس چهارم (در بازه&zwnj;ای حدوداً 7ساله)، &laquo;نوزده کابینه&raquo; بر سر کار آمدند تا سرانجام مجلس چهارم در اول تیرماه 1300ش بازگشائی شد. در این مدت، علاوه بر جنگ جهانی اول، قرارداد وثوق&zwnj;الدوله و کودتای سوم اسفند هم بر آشفتگی محیط سیاسی ایران و نفوذ اجانب افزود.<span dir="ltr">[6]</span></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">این حجم از آمدوشدهای کابینه&zwnj;های مختلف در کنار ادوارِ کوتاه و بی&zwnj;نظم مجالس ملی، همچنین حضور پادشاهی نوجوان و بی&zwnj;تجربه در رأس حکومت این کشور ـ که از قدرت و اختیارات لازم نیز برخوردار نبود ـ همه و همه دست&zwnj;به&zwnj;دست هم می&zwnj;داد تا آن دوران را به دورانی کم&zwnj;نظیر از حیث آشفتگیِ سیاسی در تاریخ ایران بدل کند. حال باید منصفانه به این پرسش پاسخ داد که آیا حقیقتاً آن روزگار، با دوران فعلیِ ما قابل قیاس است؟! در تاریخ 40ساله&zwnj;ی پس از انقلاب اسلامی، تمام فرآیندهای انتخاباتیِ مربوط به قوای مجریه و مقننه، با نظم و در موعد معین برگزار شده است. در جدول زیر می&zwnj;توان ترتیب و زمان برگزاری ادوار مختلف انتخاباتی این دو قوا را ـ به نقل از دانشنامه&zwnj;ی ویکی&zwnj;پدیا ـ در یک نگاه مشاهده نمود:</span></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl" style="text-align: center"><span style="font-size: 12px"><img alt="" align="middle" width="600" height="346" src="http://borhan.ir/NewsBorhan/Images/News/Editor/00(1).jpg" /></span></div><div dir="rtl" align="center"><span style="font-size: 12px">فهرست ادوار مختلف مجلس شورای اسلامی، از ابتدای انقلاب تاکنون</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl" style="text-align: center"><span style="font-size: 12px"><img alt="" align="middle" width="600" height="300" src="http://borhan.ir/NewsBorhan/Images/News/Editor/01(6).jpg" /></span></div><div dir="rtl" align="center"><span style="font-size: 12px">فهرست ادوار مختلف انتخابات ریاست جمهوری در ایران، از ابتدای انقلاب تاکنون</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">همان&zwnj;گونه که از جداول بالا پیداست، نظم برگزاری انتخابات و نیز گشایش و اتمامِ به&zwnj;موقعِ ادوار مختلف مجلس از ابتدای انقلاب تاکنون، کاملاً مشهود بوده و در خصوص انتخابات ریاست جمهوری نیز به استثناء ادوار دوم و سوم که زودتر از موعد برگزار شده (آنهم به دلیل عدم کفایت سیاسی رئیس&zwnj;جمهور وقت در دور دوم و نیز شهادت رئیس&zwnj;جمهور وقت در دور سوم) مابقی فرآیندهای انتخاباتیِ ریاست جمهوری، بدون هرج&zwnj;ومرج و بی&zwnj;نظمی برگزار شده و در آرامش، به نتیجه&zwnj;ی مطلوب ـ که همان تبلور خواست ملت در پای صندوق&zwnj;ها بوده ـ نائل شده است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>نتیجه</b></span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">وقتی شرایط و زمینه&zwnj;های بسیار متفاوت دوران فعلیِ کشورمان در عصر جمهوری اسلامی با دوران اواخر عصر قاجاریه مقایسه می&zwnj;شود، برای مخاطب منصف، پاسخِ امر روشن است.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">تفاوت بنیادین میان نتایجِ بلندمدت دو انقلابِ مشروطه و انقلاب اسلامی، تفاوت در میزان سرمایه&zwnj;ی اجتماعی حاکمیت در دوران قاجار و عصر حاضر، نقض آشکار تمامیت ارضی ایران و اشغال کشور در عصر قاجار در مقایسه با حفظ تمامیت ارضی ایران به طور کامل در دوران جمهوری اسلامی، همچنین ثبات سیاسی ایران در ادوار مختلف تشکیل قوای مقننه و مجریه در دوران جمهوری اسلامی در مقایسه با بی&zwnj;نظمیِ دستگاه&zwnj;های اجرایی و تقنینیِ کشور در روند تشکیل و امتدادشان در اواخر دوران قاجار، همه و همه، تنها بخشی از تفاوت&zwnj;های ماهویِ این دو عصر با یکدیگر است که اگر مجال سخن بیش از این بود، می&zwnj;شد موارد بسیار دیگری را در ذکر تفاوت&zwnj;های بنیادین این دو عصر برشمرد.</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&nbsp;</span><span style="font-size: 12px"><br clear="all" /></span></div><div><div id="ftn1"><div dir="rtl"><strong><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">پی&zwnj;نوشت ها</span></span></strong></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[1]</span>بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران نظام، 23 مرداد 1370.</span></div></div><div id="ftn2"><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[2]</span>روایت سرجان ملکم از گفت&zwnj;وگوی او با فتحعلی&zwnj;شاه به خوبی بیانگر این واقعیت است:</span></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">&laquo;سلطنت ایران، یکی از مستبدانه&zwnj;ترین حکومت&zwnj;های جهان است. وقتی او سعی کرد بازرسی&zwnj;ها و موازنه&zwnj;هایی را که در حکومت بریتانیا وجود دارد [به فتحعلی&zwnj;شاه] توضیح دهد؛ شاه با تعجب گفت: پادشاه شما بیش از والی یک ایالت نیست؛ چنین قدرتی دوام می&zwnj;یابد ولی هیچ لذتی نخواهد داشت. من می&zwnj;توانم همه&zwnj;ی اشراف و کارگزاران بلندمرتبه&zwnj;ای را که اطرافِ من می&zwnj;بینی، ترفیع دهیم و یا خلع کنم....&raquo; (محمد رادمرد، &laquo;نوسلطانیم رضاشاهی&raquo;، ماهنامه فرهنگ امروز، شماره 22، خرداد 1397، ص51)</span></div></div><div id="ftn3"><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[3]</span>بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران نظام، پیشین.</span></div></div><div id="ftn4"><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[4]</span>زهرا عباسی، &laquo;ایران در جنگ جهانی اول&raquo;، وبگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، قابل بازیابی در پیوند زیر:</span></div><div><span style="font-size: 12px">http://www.iichs.ir/s/<span dir="rtl">3305</span></span></div></div><div id="ftn5"><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[5]</span>محمدقلی مجد، قحطی بزرگ، ترجمه محمد کریمی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش&zwnj;های سیاسی، 1387، ص15.</span></div></div><div id="ftn6"><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><span dir="ltr">[6]</span>موسی نجفی و موسی فقیه&zwnj;حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1384، چاپ چهارم، ص410.</span></div></div></div><p>&nbsp;</p><p>&nbsp;</p><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px"><b>*محمد پوریان/ گروه تاریخ اندیشکده برهان/ انتهای متن|</b></span></div><p>&nbsp;</p>