8246 به مناسبت شهادت نواب و یارانش؛ حکومت اسلامی، آرمان‌شهرِ فداییان اسلام فداییان اسلام، علاوه بر موضع‌گیری در باب حکومت وقت و اجرای احکام اسلام، در حیطه‌ی اندیشه نیز به طرح بحث درباره‌ی حکومت اسلامی می‌پرداختند. مطلب حاضر ضمن مرور فعالیت‌های آنان، به‌شکلی مختصر به بررسی حکومت اسلامی از منظر آنان می‌پردازد.<BR> <div dir="rtl"><b>گروه تاریخ برهان/ زهرا سعیدی؛</b> احزاب و گروه&zwnj;های سیاسی در دوره&zwnj;ی رضاشاه با سرکوب شدید مواجه شدند، اما بعد از سقوط دیکتاتوری وی و فضای باز سیاسی که در نتیجه&zwnj;ی انتقال قدرت به شاه جدید و بی&zwnj;تجربگی وی به وجود آمد، احزاب و جریانات مختلف مجال ظهور و ادامه&zwnj;ی فعالیت پیدا کردند و توانستند به تبلیغ و گسترش افکار و اندیشه&zwnj;های خود بپردازند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">جمعیت فداییان اسلام یکی از همین گروه&zwnj;هایی بود که زمینه&zwnj;ی شکل&zwnj;گیری آن در چنین فضایی ممکن شد و توانست با اصل گسترش شعائر اسلامی و دینی به منصه&zwnj;ی ظهور برسد. این گروه نیز مانند بسیاری از احزاب و گروه&zwnj;های سازمان&zwnj;یافته، با تأسی به روش&zwnj;های فکری-فرهنگی و فلسفی خود در رابطه با شکل و نوع حکومت، عقاید خاص خود را داشتند و دست به اقداماتی نیز زدند. بر این اساس، در این نوشته به عملکرد و اندیشه&zwnj;های این گروه و اقدامات آنان در طول حیات سیاسی&zwnj;شان پرداخته می&zwnj;شود.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>شکل&zwnj;گیری جمعیت فداییان اسلام</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">فداییان اسلام نام گروهی است که در سال 1324 با رهبری نواب صفوی اعلام موجودیت کرد و &laquo;شهادت، انتقام و قصاص را راه نهضت، و برادری، استقامت و اتحاد را به&zwnj;عنوان خطوط کلی، و هدف را رسیدن به حاکمیت اسلام و قرآن معرفی نمود.&raquo;[1] بیشتر اعضای این گروه متشکل از جوانان مذهبی متعلق به طبقات متوسط و پایین جامعه بودند که دغدغه&zwnj;ی مسائل دینی را داشتند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">مهم&zwnj;ترین عاملی که زمینه&zwnj;ی تشکیل این گروه را فراهم آورد، اقدامات احمد کسروی علیه دین اسلام بود. نقل است که کسروی در یکی از کتب خود به امام صادق (ع) توهین نموده بود: &laquo;از جمله کتاب&zwnj;های کسروی کتابی بود به نام شیعه&zwnj;گری که در آن کتاب نسبت به مذهب شیعه و به&zwnj;خصوص حضرت امام جعفر صادق (ع) توهین شده بود&raquo;[2] از این رو، نواب با مطالعه&zwnj;ی کتاب و نشان دادن آن به برخی از مراجع نجف اشرف، حکم ارتداد کسروی را از برخی علما کسب می&zwnj;کند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">بنابراین گروه فداییان در راستای اعتقادات خود و در اولین اقدام، به ترور کسروی و منشی او مبادرت کردند. بعد از ترور کسروی، نواب صفوی و همراهانش در دادگاه نظامی تبرئه شدند، زیرا رهبران دینی به نفع آنان پادرمیانی کردند. در واقع &laquo;اعتراض علما به تبرئه&zwnj;ی فداییان انجامید...&raquo;<a href="http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&amp;UID=39873#_ftn8">[3]</a> <span>و نواب نیز در میان افکار عمومی جا باز کرده بود. نواب پس از قتل کسروی، به گسترش و تبلیغ اهداف و برنامه&zwnj;های جمعیت فداییان اسلام پرداخت و از این طریق توانست هوادارانی را جذب نماید که برخی از آنان به عضویت فداییان اسلام نیز درآمدند. علاوه بر ترور کسروی، گروه با رویکردهای متفاوت به موضع&zwnj;گیری در برابر دولت&zwnj;های وقت نیز می&zwnj;پرداخت. گاهی این رویکرد شکل مسلحانه به خود می&zwnj;گرفت، گاهی نیز شکلی سیاسی یا فرهنگی پیدا می&zwnj;نمود.</span></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>رویکرد سیاسی-فرهنگی فداییان اسلام </b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">یکی از اقدامات مهم فداییان خلق، مخالفت با حکومت&zwnj;های وقت با رویکردهای متفاوت نظیر رویکرد سیاسی، فرهنگی و یا اجتماعی بود. البته گاهی نیز از رویکرد مسلحانه کمک می&zwnj;گرفت. در این بُعد می&zwnj;توان به ترور شخصیت&zwnj;هایی چون هژیر، رزم&zwnj;آرا و... اشاره کرد. فداییان بر این باور بود که هژیر با طرفداری از شاه و انگلیس درصدد تصویب قرارداد گس-گلشاییان در مجلس شانزدهم است. به همین دلیل، گروه مصمم به قتل وی شد و سید حسین امامی در 13 آبان 1328 مبادرت به این عمل نمود.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl" align="center"><b><span style="color: #ff6600"><div class="inbodySotitr"><div class="sotText"><div dir="rtl" align="center"><b>علت مخالفت فداییان اسلام با مصدق در وهله&zwnj;ی اول از بُعد اسلامی بود. از نظر آنان مصدق با وابستگی به بیگانگان، به&zwnj;خصوص آمریکا، از اجرای احکام اسلامی غافل مانده است. از طرفی فداییان اسلام از &laquo;مصدق به&zwnj;خاطر در اختیار قرار دادن چهار پست وزارت، از جمله وزارت جنگ به افراد دربار&raquo; ناراضی بودند.</b></div></div></div></span></b></div><div dir="rtl" align="center"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">از دیگر شخصیت&zwnj;هایی که فداییان به مخالفت با او و سرانجام قتل وی پرداخت، حاجی علی رزم&zwnj;آرا است. فداییان معتقد بود رزم&zwnj;آرا با پشتیبانی از آمریکا و انگلستان، یکی از موانع اصلی ملی شدن صنعت نفت است. به همین دلیل، با طرح نقشه&zwnj;ی ترور وی، توسط یکی از اعضای گروه به نام خلیل طهماسبی، به&zwnj;زعم خود گامی در جهت رفع موانع ملی شدن نفت برداشتند. گروه فداییان علی&zwnj;رغم آنکه طرفدار سرسخت ملی شدن صنعت نفت بودند، ولی با این حال، با آغاز نخست&zwnj;وزیری دکتر مصدق اختلافاتی با او پیدا کردند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">علت مخالفت گروه با مصدق در وهله&zwnj;ی اول از بُعد دینی و اسلامی بود. بدین معنا که گروه اعتقاد داشت دکتر مصدق با وابستگی به بیگانگان، به&zwnj;خصوص آمریکا، از اسلام و اجرای احکام اسلامی غافل مانده است. از طرفی فداییان اسلام از &laquo;مصدق به&zwnj;خاطر در اختیار قرار دادن چهار پست وزارت، از جمله وزارت جنگ به افراد دربار&raquo;<a href="http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&amp;UID=39873#_ftn20"><span>[4]</span></a> <span>ناراضی بودند. همین موضوع باعث گردید تا گروه به ترور وزیر امور خارجه، </span><a title="حسین فاطمی" href="http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C">حسین فاطمی</a> نیز اقدام کنند، اما این ترور نافرجام ماند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">اختلافات طرفین به آنجا کشید که مصدق اقدام به دستگیری نواب صفوی نمود و سپس در 13 خرداد 1330 او را روانه&zwnj;ی زندان کرد. به&zwnj;خصوص اینکه از نگاه آنان مصدق و یاران او به قول&zwnj;های خود وفادار نمانده بودند. فداییان به&zwnj;شدت مخالف وجود مظاهر غیراسلامی در جامعه&zwnj;ی اسلامی بودند. منع الکل، سیگار، موادمخدر، قماربازی، ممنوعیت لباس&zwnj;های خارجی، حذف رشته&zwnj;های غیراسلامی و وضع حجاب برای زنان، برخی از خواسته&zwnj;های آنان در راستای اجرا و تأکید بر اسلام به&zwnj;عنوان دینی که برای زندگی مسلمانان برنامه داشت بود.[5] فداییان اسلام علاوه بر موضع&zwnj;گیری در باب حکومت و یا برخی از شخصیت&zwnj;های سیاسی، در حیطه&zwnj;ی اندیشه نیز به طرح بحث درباره&zwnj;ی حکومت اسلامی می&zwnj;پرداختند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>حکومت اسلامی در اندیشه&zwnj;ی فداییان اسلام</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">فداییان اسلام جزء اولین کسانی بودند که مفهوم حکومت اسلامی را به&zwnj;عنوان اندیشه&zwnj;ی اصلی خود بیان نمودند و آن را در کتاب &laquo;اعلامیه&zwnj;ی فداییان اسلام یا کتاب راهنمای حقایق&raquo; تشریح نمودند. این کتاب که توسط نواب صفوی به&zwnj;عنوان اساسنامه و مانیفست فداییان اسلام نیز قرار گرفت، دارای سه بخش کلی است. بخش اول کتاب به مسائل و معضلات اجتماعی از قبیل فساد، فقر و... در ایران و جهان پرداخته و حتی یکی از &laquo;راه&zwnj;های اصلاح مفاسد اجتماعی را اصلاح روحانیت و اصلاح وزارتخانه&zwnj;ها و دربار&raquo; عنوان نموده است.[6]</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">در بخش دوم، شرایط حکومت و شئون جامعه بررسی شده است و در بخش سوم نیز به حمایت از مشروطه مشروعه&zwnj;ی شیخ فضل&zwnj;الله نوری پرداخته و تعدادی اعلامیه نیز آمده است. فداییان در بحث خود از حکومت، که در واقع یکی از بخش&zwnj;های فکری مهم این گروه است، به تشریح شرایط حکومت ایده&zwnj;آل خود پرداخته&zwnj;اند. حکومت ایده&zwnj;آل فداییان، حکومت اسلامی و الهام&zwnj;گرفته از شعائر دینی است که قوانین آن را احکام اسلامی تشکیل می&zwnj;دهد. در این حکومت، روابط افراد مبتنی بر &laquo;آزادی انسان، برابری کامل، رفاه جمعی، عدالت و تکیه بر ارزش&zwnj;های الهی و اسلامی&raquo;[7] است.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">به همین جهت، گروه تمام تلاش خود را معطوف به ایجاد حکومت اسلامی کرده بود و هرکجا منافع اسلام و ایران را در خطر می&zwnj;دید، با رویکردهای متفاوت ولو مسلحانه، موضع&zwnj;گیری می&zwnj;کرد و به دفاع از مواضع خود می&zwnj;پرداخت. البته نواب گرچه به نقد رژیم شاه و نهاد سلطنت می&zwnj;پردازد، ولی با اصل سلطنت مخالفت رسمی نمی&zwnj;کند و این موضوع یکی از موارد تفاوت اندیشه&zwnj;های وی و اندیشه&zwnj;های امام (ره) در رابطه با حکومت است.<span> البته نواب با موجودیت رژیم شاه کاملاً مخالف بود و در استدلال خود در این رابطه، بر این باور بود که &laquo;در ایران اسلامی، قانون اساسی بر اساس تعالیم اسلام تدوین شده است. حال که شاه به قانون و اسلام عمل نمی&zwnj;کند، نه قانونی و نه اسلامی است.&raquo;[8] </span></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl" align="center"><b><span style="color: #ff6600"><div class="inbodySotitr"><div class="sotText"><div dir="rtl" align="center"><b>فداییان با فعالیت&zwnj;ها و اندیشه&zwnj;های سیاسی خود، تأثیر مهمی در اجرای احکام اسلامی گذاشتند و به یک روایت، </b><b>&laquo;</b><b>فلسفه&zwnj;ی حقوقی رژیم انقلابی جمهوری اسلامی ایران را تا حد زیادی می&zwnj;توان به حساب برداشت فداییان از عدالت اسلامی گذشت.&raquo;</b></div></div></div></span></b></div><div dir="rtl" align="center"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">فداییان با آنکه جزء اولین گروه&zwnj;هایی بودند که مسئله&zwnj;ی حکومت اسلامی را مطرح کردند و این موضوع مورد تحسین حضرت امام (ره) نیز قرار گرفت، اما در عمل نتوانستند این ایده را به&zwnj;مثابه&zwnj;ی یک نظریه&zwnj;ی حکومتی مطرح کنند و این بنیان&zwnj;گذار جمهوری اسلامی بود که با ارائه&zwnj;ی طرح حکومت اسلامی در سال 1348، موفق به تشکیل چنین حکومتی بعد از انقلاب گردید. در واقع &laquo;ویژگی اندیشه&zwnj;ی امام خمینی در این است که او سال&zwnj;ها قبل از انتشار کتاب راهنمای حقایق، مکانیسم&zwnj;های عملی و اجرایی برای تحول محتوا و ماهیت جامعه و حکومت ارائه داده بود که این البته از اندیشه&zwnj;ی فداییان اسلام برنمی&zwnj;خیزد.&raquo;[9]</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>سخن آخر</b></div><div dir="rtl"><b>&nbsp;</b></div><div dir="rtl">بنابراین در ارزیابی کلی و نهایی پیرامون این موضوع، باید گفت فداییان اسلام گروهی متشکل از جوانان مذهبی به رهبری نواب صفوی بود که آرمان اشاعه و اجرای احکام اسلامی را در سر می&zwnj;پروراند. این گروه با رویکردهای متفاوت اعم از مسلحانه، به مقابله با برخی از دولت&zwnj;های وقت می&zwnj;پرداختند و نقش پایه&zwnj;ای در مبارزات سیاسی ایفا نمودند. فداییان با برجسته نمودن ایده&zwnj;ی حکومت اسلامی، گام مهمی در تقویت اسلام سیاسی برداشتند. اما در عمل، به دلیل فراهم نبودن فضای جامعه، عمر کم این گروه و عدم حضور یک نظریه&zwnj;پرداز برجسته در میان آنان، موفق به ارائه&zwnj;ی این ایده در قامت یک نظریه نشدند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">سرانجام حضرت امام با ارائه&zwnj;ی چارچوب&zwnj;های عملی، مکانیسم&zwnj;های اجرایی حکومت اسلامی را در نجف مهیا نمود و به همین دلیل نیز بعد از انقلاب موفق به تشکیل حکومت اسلامی گردید. با این حال، فداییان با فعالیت&zwnj;ها و اندیشه&zwnj;های سیاسی خود، تأثیر مهمی در اجرای احکام اسلامی گذاشتند و به یک روایت، &laquo;فلسفه&zwnj;ی حقوقی رژیم انقلابی جمهوری اسلامی ایران را تا حد زیادی می&zwnj;توان به حساب برداشت فداییان از عدالت اسلامی گذشت.&raquo;[10](*)</div><div dir="rtl"><b>پی&zwnj;نوشت&zwnj;ها:</b></div><div dir="rtl"><span style="font-size: 12px">[1]. رزاق&zwnj;پور، صادق (1381)، &laquo;فداییان اسلام/ معرفی عناصر اصلی، اندیشه&zwnj;های سیاسی و عملکردها&raquo;، رواق اندیشه، شماره&zwnj;ی 13، ص 99.</span></div><div dir="rtl">[2]. نیم&zwnj;قرن خاطره و تجربه، خاطرات مهندس عزت&zwnj;الله سحابی، جلد اول، نشر فرهنگ صبا، 1386.</div><div dir="rtl">[3]. نرجس خاتون براهویی در مجتبی مقصودی (1380)، تحولات سیاسی اجتماعی ایران، تهران، نشر روزنه، ص 248.</div><div dir="rtl">[4]. آبراهامیان، همان، ص 330.</div><div dir="rtl">[5]. نرجس خاتون براهویی در مجتبی مقصودی، همان، ص 249.</div><div dir="rtl">[6]. حسینیان، روح&zwnj;الله (1384)، نقش فداییان اسلام در تاریخ معاصر ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص 101 و 102.</div><div dir="rtl">[7]. محتشمی&zwnj;پور، علی&zwnj;اکبر (1383)، &laquo;اندیشه&zwnj;ی سیاسی فداییان اسلام&raquo;، <a target="_blank" href="http://www.noormags.com/view/fa/magazine/214">تاریخ&zwnj;پژوهی</a>، شماره&zwnj;ی 18، ص 114.</div><div dir="rtl">[8]. سید مجتبی نواب صفوی، راهنمای حقایق، چاپ چهارم، ص 166 و ر.ک: فریدالدین حداد عادل (1383)، نواب نوشت.../نقد و بررسی کتاب &laquo;راهنمای حقایق&raquo; به&zwnj;عنوان مانیفست گروه فداییان اسلام، زمانه، شماره&zwnj;ی 24.</div><div dir="rtl">[9]. <a href="http://www.noormags.ir/view/fa/creator/14238/%d8%b9%d9%84%db%8c_%d8%b1%d8%b6%d8%a7_%d9%85%d9%84%d8%a7%db%8c%db%8c_%d8%aa%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c">ملایی توانی، علی&zwnj;رضا</a> <span>(1378-1379)، &laquo;</span><a target="_blank" href="http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/100466/%d8%a2%d8%b3%db%8c%d8%a8-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%db%8c%da%a9-%d8%ac%d9%86%d8%a8%d8%b4--%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%88-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%ac%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%81%d8%af%d8%a7%db%8c%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85?q=%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8%20%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%20%DB%8C%DA%A9%20%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4&amp;score=31.132593&amp;rownumber=11">آسیب&zwnj;شناسی یک جنبش:تأملی در اندیشه و عمل جمعیت فداییان اسلام</a>&raquo;، <a href="http://www.noormags.ir/view/fa/magazine/182/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%85%d8%aa%db%8c%d9%86">پژوهشنامه&zwnj;ی متین</a>، شماره&zwnj;ی 5 و 6، ص 294.</div><div dir="rtl">[10]. عنایت، حمید (1365)، اندیشه&zwnj;ی سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه&zwnj;ی بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات خوارزمی، ص 171.</div><div dir="rtl"><b>* زهرا سعیدی، پژوهشگر تاریخ معاصر/ انتهای متن/</b></div>