9647 خانواده و فضای مجازی (1) کارکردها و قابلیت‌های شبکه‌ی جهانی اینترنت و فضای مجازی در دنیای معاصر شبکه‌ی جهانی اینترنت به‌دلیل قابلیت‌ها و کارکردهای مهم و مختلفی که دارد، امروزه به بزرگ‌ترین و پرکاربردترین ابزار ارتباطی در سراسر جهان تبدیل شده است. تبیین قابلیت‌ها و شناخت کارکردها و روش‌های اثرگذاری آن بر افراد و نهادهای اجتماعی، از اموری که باید در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و اجتماعی کشور مدنظر قرار گیرد. <div dir="rtl"><strong>گروه فرهنگی و اجتماعی برهان/ محسن اخباری؛</strong> امروزه وسایل ارتباط&zwnj;جمعی نوین همچون اینترنت، در تمامی کشورها، نقش حساس و مهمی در زمینه&zwnj;های مختلف از جمله سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایفا می&zwnj;نمایند. پدیده&zwnj;ای که هر روز در حال پیشرفت بوده و ظهور فناوری&zwnj;های جدید در این زمینه، ارتباط نزدیک و انتقال سریع اطلاعات و هم&zwnj;زمان بخش&zwnj;های مختلف و وسیعی از جهان امروز را میسر ساخته است. به&zwnj;گونه&zwnj;ای که در این دنیای جدید، گسترش روزافزون الگوهای ارتباطی جدید و افزایش کاربران اینترنت و استفاده&zwnj;کنندگان از فضای مجازی، موجب توسعه&zwnj;ی تعامل افراد با خارج از مرزهای ملی کشورها شده است. به همین دلیل، این پدیده منجر شده است که احاطه و کنترل بر حیطه&zwnj;های مختلف اجتماعی، سیاسی و یا فردی و خانوادگی افراد یک جامعه، از نظام مدیریت&zwnj;های کنترل&zwnj;شده&zwnj;ی ملی خارج شود یا آنان را کم&zwnj;اثر کند. چنان&zwnj;که امروزه در تمام عرصه&zwnj;های مختلف، از تأثیر و نقش رسانه&zwnj;های مجازی و چگونگی اثرگذاری آنان بحث می&zwnj;شود. اهمیت این رسانه&zwnj;های ارتباط&zwnj;جمعی و گروهی تا اندازه&zwnj;ای است که اندیشمندان در تقسیم&zwnj;بندی مراحل تاریخی تمدن بشر، آن را لحاظ کرده&zwnj;اند. آلوین تافلر تمدن بشری را به سه مرحله&zwnj;ی کشاورزی، صنعتی و فراصنعتی یا عصر ارتباطات و اطلاعات تقسیم نموده است. در عصر فراصنعتی، قدرت در دست کسانی است که شبکه&zwnj;های ارتباطی و اطلاعاتی را در اختیار خود دارند.<sup><span dir="ltr"><sup><span><font color="#0563c1">[1]</font></span></sup></span></sup></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">یکی از حوزه&zwnj;های مؤثری که به&zwnj;طور مستقیم و آَشکار از این فضای رسانه&zwnj;ای تأثیر پذیرفته و تحولات گوناگونی را تجربه می&zwnj;کند، خانواده به&zwnj;عنوان مؤثرترین و مهم&zwnj;ترین نهاد اجتماعی است که تغییرات حاصل از تأثیرپذیری از این فضای وسیع مجازی، به اشکال گوناگون در این نهاد دیده می&zwnj;شود. این تغییرات را می&zwnj;توان در قالب تغییرات مفید و ارزشمند و نیز در قالب تأثیرات مخرب و تهدیدکننده&zwnj;ی این نهاد اجتماعی مدنظر قرار داد. در این نوشتار، ضمن تبیین و توصیف فضای مجازی و قابلیت&zwnj;ها و ظرفیت&zwnj;های آن، به بررسی عوامل تأثیرگذار آن بر نهاد خانواده می&zwnj;پردازیم.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><b>کارکردها و ظرفیت&zwnj;های اینترنت و فضای مجازی </b></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">اینترنت را می&zwnj;توان به&zwnj;منزله&zwnj;ی یک شبکه&zwnj;ی بسیار گسترده&zwnj;ی جهانی از کامپیوترها دانست که در آن انواع مختلف سخت&zwnj;افزار با انواع مختلف سیستم&zwnj;عامل و محیط&zwnj;های نرم&zwnj;افزاری تحت یک قرارداد واحد با یکدیگر گفت&zwnj;وگو و تبادل اطلاعات می&zwnj;&zwnj;کنند و همین قرارداد واحد گفت&zwnj;وگو بین سیستم&zwnj;هاست که ردوبدل کردن انواع داده&zwnj;ها و اشتراک اطلاعات در سراسر جهان را ممکن نموده است.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">این شبکه در 1969 ایجاد شد و اولین&zwnj;بار از این شبکه توسط وزارت دفاع آمریکا استفاده شد و ابتدا آن را شبکه&zwnj;ی آرپا<span><span dir="ltr"><span><span><font color="#0563c1">[2]</font></span></span></span> مخفف آژانس پروژه&zwnj;های پیشرفته&zwnj;ی تحقیقاتی پنتاگون نامیدند. هدف از ایجاد آرپا این بود که دانشمندانی که روی پروژه&zwnj;های نظامی در مناطق مختلف آمریکا کار می&zwnj;کردند، امکانات و منابع خود را روی هم ریخته و از تجهیزات گران&zwnj;قیمت مورد استفاده&zwnj;ی خود به&zwnj;طور مشترک استفاده کنند. به&zwnj;مرور اندیشمندان و محققان در دانشگاه&zwnj;های دیگر نیز به این شبکه متصل شدند و اقدام به استفاده از این سیستم برای اهداف و مقاصد خود نمودند.<span dir="ltr"><span><span><font color="#0563c1">[3]</font></span></span></span> به&zwnj;نحوی&zwnj;که درحال&zwnj;حاضر این شبکه به فراگیرترین شبکه&zwnj;ی جهانی ارتباطات و انتقال اطلاعات تبدیل شده و تعداد کاربران آن از زمان پیدایش روزبه&zwnj;روز در حال افزایش است. چنان&zwnj;که باید انتظار داشت در آینده&zwnj;ای خیلی نزدیک، اینترنت به &laquo;هسته&zwnj;ی مرکزی ارتباطات&raquo; و روابط بین جوامع و انسان&zwnj;ها تبدیل شود. در کشور ما نیز آمار کاربران این شبکه&zwnj;ی جهانی هر روز در حال گسترش است؛ چنان&zwnj;که طبق آمارهای موجود از مرکز &laquo;آمار جهانی اینترنت&raquo;، ایران رتبه&zwnj;ی نخست تعداد کاربران اینترنتی را در منطقه&zwnj;ی خاورمیانه دارد.<sup><span dir="ltr"><sup><font color="#0563c1">[4]</font></sup></span></sup></span></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">اینترنت تمامی ویژگی&zwnj;های تکنولوژی&zwnj;های نوین ارتباطی چون تعاملی بودن، تمرکززدایی، انعطاف&zwnj;پذیری و ناهم&zwnj;زمانی را داراست. به&zwnj;دلیل برخورداری از این ویژگی&zwnj;ها و قابلیت&zwnj;ها، در قرن 21 و هزاره&zwnj;ی سوم، ارتباطات، فناوری و اینترنت جزء لاینفک زندگی انسان معاصر شده است. افزایش کاربران اینترنت، توسعه&zwnj;ی ارتباطات، شبکه&zwnj;های اطلاع&zwnj;رسانی، تنوع کاربردهای اینترنت، ایجاد شهرهای الکترونیکی و اینترنتی و طرح حکومت الکترونیکی از جمله شواهد موجود در تأثیرگذاری سریع این پدیده&zwnj;ی ارتباطی در جهان است. این قابلیت&zwnj;ها باعث شده است که در دنیای امروز، شبکه&zwnj;ی جهانی اینترنت به&zwnj;عنوان تکنولوژی نوین، در قامت عاملی تأثیرگذار در ابعاد مختلف جوامع، به&zwnj;خصوص در بُعد فرهنگی، مورد توجه اندیشمندان و دولت&zwnj;ها قرار گیرد. چراکه اینترنت در مقایسه با سایر امکانات ارتباطی و برخلاف وسایل ارتباط&zwnj;جمعی دیگری چون روزنامه، سینما، رادیو و تلویزیون که اخبار و اطلاعات مورد نظر را یک&zwnj;سویه انتقال می&zwnj;دهند، ابزاری دوسویه بوده و از این ظرفیت برخوردار است که همه می&zwnj;توانند بدون تبعیض از اطلاعات آن استفاده کنند و یا انبوهی از اطلاعات را به آن اضافه نمایند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">به&zwnj;واسطه&zwnj;ی اینترنت نوعی از فضا ایجاد می&zwnj;شود که به&zwnj;جهت غیرواقعی بودن و فقدان زمان و مکان، به آن &laquo;فضای مجازی&raquo; گفته می&zwnj;شود. در این فضا، گروه&zwnj;هایی عموماً فردی یا سازمانی شکل می&zwnj;گیرند که از طریق یک یا چند نوع از وابستگی&zwnj;ها به هم متصل شده و در بستر یک جامعه&zwnj;ی اطلاعاتی پیچیده، کارکرد مؤثر شبکه&zwnj;ی همگرا را تصویر نموده&zwnj;اند که موفقیت و محبوبیت روزافزون آن&zwnj;ها به&zwnj;دلیل داشتن رنگ&zwnj;وبوی اجتماعی است. از جمله&zwnj;ی این فضاهای مجازی می&zwnj;توان به سایت&zwnj;ها، وبگاه&zwnj;ها، وبلاگ&zwnj;ها، اتاق&zwnj;های گپ، تالارهای گفت&zwnj;وگو، شبکه&zwnj;های دوست&zwnj;یابی و پست&zwnj;الکترونیک اشاره کرد. شبکه&zwnj;ی جهانی وب، محبوب&zwnj;ترین بخش اینترنت به حساب می&zwnj;آید که از نظر تیم برنزلی کارویژه&zwnj;ی اصلی آن اجتماعی است. وب با داشتن امکاناتی همچون پست&zwnj;الکترونیکی، وبلاگ&zwnj;ها و دایره&zwnj;المعارف&zwnj;های مشارکتی، زمینه را برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات در میان کاربران فراهم می&zwnj;کند.</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">ازاین&zwnj;رو نقش محوری اینترنت به&zwnj;عنوان ابزار اطلاع&zwnj;رسانی، چنان مهم است که بدون در نظر گرفتن آن، امکان برنامه&zwnj;ریزی، توسعه و بهره&zwnj;وری در زمینه&zwnj;های فرهنگی، علمی، اقتصادی، آموزشی و ارتباطات در جهان آینده امکان&zwnj;پذیر نخواهد بود. بررسی ابعاد فرهنگی و اجتماعی محصولات فناوری نوین اطلاعات و رویکردهای مختلف اینترنت از لحاظ بازتولید هویت&zwnj;های متفاوت و تأثیر آن بر نهادهای دیگر اجتماع، اهمیت بسیاری دارد. اینترنت محیط چندرسانه&zwnj;ای گرمی است که افراد آن گمنام و ناشناس&zwnj;اند و قابلیت این وجود دارد که افراد عضو اجتماع&zwnj;هایی شوند که در زندگی روزمره هیچ&zwnj;گاه چنین فرصتی برایشان پیش نمی&zwnj;آید. نکته&zwnj;ی مهم دیگر از دید تحلیل ارتباطی، شفاهی بودن ثانویه است. یکی از مسائل مهم در فرهنگ جاری، به&zwnj;ویژه جوامع معاصر، ارتباطات شفاهی است؛ چراکه این دسته از ارتباطات نقش مهمی در بازتولید فرهنگی، به&zwnj;ویژه فرهنگ عامه&zwnj;پسند دارند.<span><span dir="ltr"><span><span><font color="#0563c1">[5]</font></span></span></span></span></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl">بنابراین می&zwnj;توان به کارکردها و قابلیت&zwnj;های تأثیرگذار این شبکه&zwnj;ی ارتباطی جهانی در مواردی چون افزایش سرعت انتقال اطلاعات، تسهیل و نزدیکی ارتباط کاربران در سراسر جهان، ایجاد فضای ارتباطات شفاهی، برداشتن مرزهای ارتباطی ملی و کاهش توان کنترلی آن&zwnj;ها بر افراد و نهادها و گروه&zwnj;های اجتماعی، انتقال عناصر فرهنگی در بین جوامع و مواردی از این قبیل اشاره نمود. کارکردهای مهمی که روزبه&zwnj;روز در حال گسترش و تنوع است. در این میان، بررسی تأثیرگذاری این شبکه&zwnj;ی جهانی بر ارکان مهم اجتماع و نهادهای آن همچون خانواده، امری است که باید هرچه بیشتر از سوی مدیران و برنامه&zwnj;ریزان فرهنگی، اجتماعی و دینی کشور مدنظر قرار گیرد.*</div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div><div id="ftn1"><div dir="rtl"><strong><span style="color: #000000"><span dir="ltr">پی نوشت ها</span></span></strong></div><div dir="rtl">&nbsp;</div><div dir="rtl"><span dir="ltr"><span><span><span><font color="#0563c1">[1]</font></span></span></span></span><font size="2">. آلوین تافلر و دیگران (1377)، به&zwnj;سوی تمدن جدید، ترجمه&zwnj;ی محمدرضا جعفری، تهران، نشر سیمرغ، چاپ سوم، ص57.</font></div></div><div id="ftn2"><div dir="ltr"><span><span><span><span><font color="#0563c1">[2]</font></span></span></span></span><font size="2">. ARPA</font></div></div><div id="ftn3"><div dir="rtl"><span dir="ltr"><span><span><span><font color="#0563c1">[3]</font></span></span></span></span><font size="2">. گیدنز، آنتونی ( 1386)، جامعه&zwnj;شناسی، حسن چاوشیان، تهران، نشر نی، ص679.</font></div></div><div id="ftn4"><div dir="rtl"><span dir="ltr"><span><span><span><font color="#0563c1">[4]</font></span></span></span></span><font size="2">. ر.ک: سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات:</font><span dir="ltr"><font color="#0563c1" size="2">http://www.ict.gov.ir/news</font></span></div></div><div id="ftn5"><div dir="ltr"><span><span><span><span><font color="#0563c1">[5]</font></span></span></span></span><font size="2">. http://www.hawzah.net</font></div><div dir="ltr">&nbsp;</div><div dir="ltr"><font size="2"><div dir="rtl"><strong>* گروه فرهنگی و اجتماعی برهان/انتهای متن/</strong></div></font></div></div></div>